فإذا کان هذا قول الشیخ فبتقدیر أن تقع الحرکة فی الصورة فلایلزم من تبدل تلک الصورة عدم المادة، بل الحق [١] أنّ المادة باقیة و الصورة أیضاً باقیة بوجه التجدد.

[١]. اینجا مرحوم آخوند تعبیری بر مبنای خودش میکند. قوم همیشه اینطور میگویند که ماده محفوظ است مع صورة مّا، اما این صورة مّا در تصویر شیخ یعنی صورت علی البدل؛ صورتی میرود و صورت دیگری به جای آن مینشیند. مرحوم آخوند هم اغلب به «صورة مّا» تعبیر میکند و به گونهای هم تعبیر میکند که کأنه با حرف امثال شیخ یکی است، یعنی صورت علی البدل، ولی در یکی از براهین حرکت جوهری خواندیم که ایشان اصلًا صورت علی البدل را در همه جا حتی جایی که دیگران میگویند کون و فساد، انکار دارد. بالخصوص در باب حرکت جوهری اصلًا نمیتوان به صورت علی البدل قائل شد.

مقصود از صورة مّا در اینجا چیست؟ مقصود از صورة مّا صورت علی البدل نیست، بلکه یک صورتِ در عین حال متشخص به نوعی از تشخص است.

در باب حرکت قطعی و حرکت توسطی این مسئله مطرح بود که آیا حرکت توسطی موجود است و حرکت قطعی امری است که انتزاع ذهن است یا بر عکس؟ همانطور که مرحوم آخوند گفتند کلمات شیخ در اینجا خالی از اضطراب نیست. شیخ در بعضی جاها در کمال صراحت گفته است که حرکت توسطی موجود است و حرکت قطعی امری ذهنی است. در جای دیگری اگرچه به صراحت نگفته است که حرکت قطعی موجود است ولی مرحوم آخوند در گذشته گفت که چون شیخ قائل است که زمان یک امر واقعی است و زمان را جز از حرکت قطعی نمیشود انتزاع کرد پس ناچار باید بگوید حرکت قطعی امری است موجود. ولی شاگردهای شیخ تا زمان میرداماد، همه بالاتفاق گفتهاند که حرکت توسطی موجود است و حرکت قطعی امری است ذهنی. مرحوم آخوند ثابت کرد که حرکت قطعی قطعاً موجود است، ولی ایشان میگوید هم حرکت قطعی موجود است و هم حرکت توسطی؛ یعنی ما در باب حرکت، هم امر باقی داریم و هم امر متجدد متصرم.

ما در گذشته گفتهایم که بیان مرحوم آخوند چیست و در آینده هم باز این بحث مطرح خواهد شد.

اساساً تلقی افراد از حرکت توسطی فرق میکند. حتی خود مرحوم آخوند هم حرکت توسطی را به انحاء مختلف تعبیر کرده است و در یکی از فصول آینده ایشان بیانی در باب حرکت توسطی دارد و ما در آنجا موضوع را با توجه به حرفهای گذشته مفصلتر طرح میکنیم. آقای طباطبایی در رسالهها و حواشی خود تعبیری درباره حرکت توسطی دارند که قطعاً با بیان مرحوم آخوند متغایر است و نمیگویند که بیانشان غیر از بیان مرحوم آخوند است.

پس مرحوم آخوند قائل به حرکت توسطی است و این «صورةٌ مّا» که در اینجا میگوید بر آن حرکت توسطی تطبیق میشود نه بر صورت علی البدل. حاجی در اینجا فقط اشارهای کرده و رد شده است. تفصیل بیشتر در فصلهای آینده خواهد آمد.