مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٣ - توضیح نظریه خاص علامه طباطبایی درباره حرکت قطعیه و توسطیه

شخصی باشد و از جنبه دیگر در آن «ضربی از اشتراک و کلیت» باشد، یعنی نوعی اشتراک و کلیت داشته باشد؟! ضمن اینکه- چنانکه گفتیم- مرحوم آخوند، هم حصولات آنیه را میخواهد مصداق حرکت توسطی بگیرد و هم حصولات زمانیه را. چنین چیزی محال است.

نتیجه

پس اصل ایراد، ایراد درستی است یعنی حرکت توسطی به این معنایی که تا حالا بحث کردهایم یعنی یک امر بسیط دفعی الحدوث و مستمرالبقاء در عالم اعیان وجود ندارد و فقط انتزاع ذهن است. آنچه وجود دارد حرکت قطعیه است، درست عکس آنچه از ظاهر کلام شیخ استفاده میشود.

گفتیم که در باب حرکت توسطی و حرکت قطعی مجموعاً سه نظر است. یک نظر این است که حرکت توسطی در خارج وجود دارد و حرکت قطعی در خارج وجود ندارد و امری ذهنی است که ظاهر کلام شیخ لااقل در ابتدا همین است و بعد از شیخ، دیگران تا زمان میرداماد همه این نظریه را قبول کردهاند. دیگر اینکه حرکت قطعیه وجود دارد و حرکت توسطیه وجود ندارد که مرحوم آخوند به این نظر کمی تمایل دارد، گو اینکه بدان تصریح نمیکند. نظر سوم این است که هر دو در خارج وجود دارند که آنچه در اینجا مرحوم آخوند در ضمن جواب ایراد گفت همین است چون ایشان حرکت قطعیه را قطعاً موجود میداند و در ضمن پاسخ به ایراد میگوید حرکت توسطی هم به نوعی از وجود، وجود دارد.

توضیح نظریه خاص علامه طباطبایی درباره حرکت قطعیه و توسطیه

گفتیم آقای طباطبایی به طرز دیگری حرکت توسطیه را تعریف میکنند که بنا بر آن تعریف، نظریه سوم درست است، یعنی هم حرکت توسطی وجود دارد و هم حرکت قطعی. ایشان میگویند وقتی که جسم حرکت میکند، حرکت قطعیه قطعاً وجود دارد، یعنی حرکت در واقع یک امر ممتد و تدریجی الوجود است. این کبوتر که حرکت میکند و از سرِ این دیوار به سرِ آن دیوار میرود یک حدوث تدریجی پیدا میشود. معنای حدوث تدریجی چیست؟ یعنی شیء آناً فآناً حادث میشود. درجه حدوث شیء در آنِ بعدی- که «آن» امری فرضی است- غیر از درجه حدوث شیء