در اینجا ابهامی و بلکه اشکالی در کلمات مرحوم آخوند هست و ممکن است مطالبی از دیگران داخل متن شده باشد. در مسئله قبلی که عرض کردیم که آیا هیولی حادث است یا مبدع، مرحوم آخوند ابتدا نظر دیگران را ذکر میکند و میگوید هیولی مبدع است. [ایشان برای این مطلب دو دلیل مشابه به دنبال هم ذکر میکند که در دلیل دوم میگوید که] اگر هیولی حادث باشد لازم میآید که «أن یسبق للامکان امکان».

اولًا این استدلال درست نیست. اگر هیولی حادث باشد لازم میآید که این هیولی مسبوق به امکان باشد و آن امکان، محمول یک هیولای دیگر باشد. پس لازم میآید که هیولی مسبوق به هیولای دیگر باشد و آن هیولی مسبوق به هیولای دیگری باشد الی غیر النهایه. پس مرحوم آخوند باید اینطور میگفت که اگر هیولی حادث باشد لازم میآید که «أن یسبق الهیولی هیولی اخر» یا «یلزم أن یسبق الهیولی امکان یحمله هیولی اخر الی غیر النهایه» [١]؛ یعنی لازمه حدوث هیولی، حدوث هیولاهای غیر متناهی است نه امکانهای غیر متناهی. ثانیاً مرحوم آخوند درست پس از آنکه برای اثبات مبدع بودنِ هیولی میگوید امکانهای غیر متناهی نمیتواند وجود داشته باشد، میگوید ولی امکان، خودش حادث است و هر امکانی مسبوق به امکان قبلی است؛ یعنی در فاصله چند سطر دو عبارتی آمده است که از آنها تناقض در میآید. اشکال دوم را به شکلی میتوانیم توجیه کنیم که بعد عرض میکنیم [٢] ولی مجموع ایندو با یکدیگر قابل توجیه نیستند و حتماً یک نوع خللی در عبارات از ناحیه دیگران پیدا شده است.

حقیقت امکان استعدادی چیست؟

گفتیم در مورد اینکه امکان استعدادی عین امکان ذاتی هست یا نه، اختلافی در کلمات مرحوم آخوند دیده میشود که حاجی میخواهد ایندو را با هم جمع کند، ولی چنانکه خواهیم دید توجیه او درست نیست. به هر حال سؤال این است که حال.

[١]. [استاد در هنگام تطبیق درس با متن، عبارت «أن یسبق للامکان امکان» را به صورت «أن یسبق له امکان» تصحیح میکنند که ضمیر در «له» به موضوع برمیگردد. به بخش پایانی مراجعه شود.][٢]. [استاد این توجیه را بعداً بیان نکردهاند.]