فرق اعتباری است و حرکت عین آن مقوله است. اگر ما قائل شویم که حرکت قطعی که یک حقیقت ممتد متصلِ حادثِ زایل است وجود دارد برای آن مقوله هم باید وجود ممتد متصل قائل باشیم. اگر قائل شویم که حرکت توسطی که یک امر ثابت مستمر است وجود دارد باید بگوییم آن مقوله هم یک وجود واحد مستمر دارد. بنابراین اگر بگوییم که هر دو وجود دارد- که مرحوم آخوند علاوه بر حرکت قطعی، از راه کلی طبیعی و فرد به حرکت توسطی هم قائل میشود- باید در باب حرکت جوهری قائل شویم که این صور یک وجود واحد ممتد متصل دارند که منطبق بر حرکت قطعی است و یک وجود واحد بسیط مستمر دارند که منطبق بر حرکت توسطی است. پس اینکه میگوییم «هیولی مع صورةٍ مّا» وجود باقی مستمر دارد از آن جهت است که بر حرکت توسطیه انطباق دارد.

بنابراین مرحوم آخوند در اینجا به یک موضوع ثابت باقی که همان «هیولی مع صورةٍ مّا» است قائل شد. «صورة مّا» یعنی صورت لا علی التعیین و به یک معنا صورت کلی، ولی کلیای که همیشه با یک فرد وجود دارد و باقی است.

بعد مرحوم آخوند به شیخ میگوید شما که قائل به کون و فساد هستید و میگویید جوهری فاسد میشود و جوهری حادث میشود آیا در آنجا قائل به وحدت هیولی نیستید؟ وقتی جسمی منفصل میشود شما میگویید صورت جسمیه کثرت پیدا کرد ولی وحدتش محفوظ است. میپرسیم وحدت به تبع چه چیز محفوظ است؟ میگویید به تبع صورةٌ مّا. همانطور که شما میگویید وحدت هیولی در کون و فساد به تبع صورةٌ مّا محفوظ است ما میگوییم وحدت هیولی با صورةٌ مّا در حرکت محفوظ است و در حرکت جوهری به طریق اولی این وحدت محفوظ است زیرا در آنجا انفصال صور است و در اینجا انفصال صور نیست. پس در اینجا مرحوم آخوند مسئله ثبات موضوع را- که موضوع حافظ وحدت ما فیه الحرکه هم هست- از راه ثبات «هیولی مع صورةٍ مّا» توجیه میکند.

اقوال دیگر مرحوم آخوند در باب موضوع در حرکت جوهری

در بعضی کلمات مرحوم آخوند از جمله در الشواهد الربوبیه که حاجی هم در حاشیه نقل کرده، آمده است که موضوع باقی در اینجا خود ماهیت است. این خیلی حرف عجیبی است برای اینکه مرحوم آخوند قائل به تبدل ذات است؛ مگر اینکه مقصود