مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٥ - سه نظریه در باب حرکت توسطیه و قطعیه

- حال که دانستیم این سخن غلط است که بگوییم چون افراد یک کلی متبادلًا پشت سر یکدیگر وجود پیدا میکنند پس کلی به استمرار افرادش استمرار وجود دارد، به بحث درباره حرکت توسطیه برمیگردیم. در حرکت توسطیه، آن که وجود دارد حصول در «آن» است، یعنی جسم در یک آن از زمان در حدی از مسافت است و در آنِ دیگر در حدی دیگر. مرحوم آخوند میگوید شما آمدهاید مجموع اینها را روی یکدیگر حساب کرده و یک کلی انتزاع کردهاید و آن «بودنِ بین حدود مسافت» است (کون الجسم متوسطاً بین حدود المسافة) و خیال کردهاید افراد این کلی که متبادل میشود کلی باقی است، در حالی که چنین نیست. پس اساساً حرکت توسطی وجود ندارد.

این را مرحوم آخوند بعد خودش میخواهد جواب بدهد که البته جواب ایشان جواب کاملی نیست. میگوید: حرکت توسطی از یک جنبه، ابهام دارد، یعنی کلی است اما از جنبه دیگر متشخص است. اگر ما نسبت این حرکت را به مراتب خودش در نظر بگیریم نسبت کلی است به جزئیات، ولی از طرف دیگر، اگر حرکت را به موضوعش و به مبدأ و منتها و غایتش نسبت دهیم یک امر شخصی است و کلی نیست. پس از یک نظر ابهام دارد و از آن نظر انسان خیال میکند که این کلی است، در حالی که از نظر دیگر یک امر متشخص و جزئی است. پس یک امر شخصی است که باقی است نه اینکه یک امر کلی باقی باشد. این هم جوابی است که مرحوم آخوند در اینجا میدهد که در جلسه بعد به تفصیل درباره آن بحث خواهیم کرد.

سه نظریه در باب حرکت توسطیه و قطعیه

مجموعاً در باب حرکت توسطی و حرکت قطعی سه نظریه وجود دارد: یک نظریه همان نظریهای است که ظاهر کلام شیخ است و بعد متأخرین شیخ عموماً تا زمان میرداماد بدان قائلند که آنچه وجود دارد حرکت توسطیه است و حرکت قطعیه در خارج وجود ندارد و در ذهن است. قبلًا عرض کردیم که حاجی هم در واقع در آخر متمایل به همین نظریه قبل از دوره میرداماد است.