مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٧ - رابطه حرکت توسطیه و قطعیه با زمان

رابطه حرکت توسطیه و قطعیه با زمان

در اینجا این سؤال پیش میآید که آیا حرکتِ به این معنا در «زمان» وجود دارد؟

حرکت به معنی توسط نمیتواند در زمان وجود داشته باشد، چون زمان ممتد است و حرکتْ نقطه. آیا میتوان نقطهای را که در رأس یک زاویه قرار دارد بر یک خط منطبق کرد؟ چنین چیزی محال است.

برای فهم بهتر مطلب ببینیم حرکت قطعی که در زمان صورت میگیرد چگونه است. اگر حرکت قطعی در خارج وجود داشته باشد وجودش در زمان، معقول و متصور است چون فرض این است که وجودش وجود ممتد است و زمان هم که یک کشش و امتداد است، بنابراین یک امر ممتد بر یک امر ممتد دیگر منطبق میشود.

وقتی میگوییم یک ثانیه یعنی یک کشش خاص. اگر حرکت هم امتداد و کشش باشد، معنایش این است که یک کشش که نامش حرکت است بر یک کشش دیگر که نامش زمان است و در مثال ما یک ثانیه امتداد دارد منطبق است. این، مقدار است و آن هم مقدار و ایندو بر هم منطبق میشوند. این معنای وقوع حرکت قطعی در زمان است. اما اگر حرکت را توسطی و به صورت نقطهای بدانیم، زمان که در مثال ما یک ثانیه است دارای کشش است ولی حرکت به معنای توسط کشش ندارد.

پس وقوع حرکت در زمان طبق قول شیخ به چه معناست؟ شیخ میگوید به یکی از این دو معناست: یک معنای وقوع حرکت توسطی در زمان این است که میشود برای زمان، آنات فرض کرد و حرکت در آنات زمان قرار میگیرد. هر آنی از آنات این زمان را که در نظر بگیریم حرکت در یکی از آنها وجود دارد. همانطور که حرکت در حدود مسافت وجود دارد، در حدود زمان وجود دارد. پس یک معنای اینکه حرکت در زمان است این است که برای زمان، «آن» میشود فرض کرد و این حرکت در آنْ که امری اعتباری و قراردادی است وجود دارد. اگر چنین بگوییم خود شیخ هم متوجه هست که وقوع حرکت در زمان یک امر قراردادی میشود نه یک امر واقعی.

معنای دیگر وقوع حرکت توسطی در زمان این است که حرکت توسطی از حرکت قطعی که در ذهن وجود دارد خالی نیست و آن حرکت قطعی منطبق بر زمان است.

پس در واقع «وصف شیء به حال متعلَّق» میشود. حرکت قطعی بر زمان منطبق است و زمانی بودن حرکت توسطی به معنای زمانی بودن امری است که ملازم