مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٨٤ - برهان فلاسفه بر مطلب فوق

امر مفارق منشأ حرکات عمومی نیست

فلاسفه معتقدند که منشأ حرکات عمومیای که در عالم طبیعت پیدا میشود (عمومی میگویم برای دلیل خاصی که اندکی بعد توضیح میدهم) همان قوههایی است که در اشیاء هست یعنی همان صورتهای نوعیه و یا طبیعتها.

پس منشأ مستقیم این حرکات یک امر مجرد از ماده نیست. اگر مثلًا طبیعت آب این است که به طرف معینی حرکت کند اینطور نیست که آب در طبیعت خود لَخت است و یک قوه مجرد از طبیعت این آب را حرکت میدهد و به جایی میبرد، بلکه قوهای در خود آب هست که این حرکت را به وجود میآورد. از این جهت است که در باب مسئله ملائکه- که در احادیث آمده است که آنها مراتب و درجات دارند و ملائکهای هستند که همراه اشیاء هستند و هیچ دانه بارانی نیست مگر اینکه ملکی همراه او هست- اینها میگویند مقصود همین قوایی است که سوار بر ماده هستند. اما نه اینکه همه ملائکه از نوع قوا هستند؛ ملائکهای هستند که خودشان از مفارقات و از مجردات هستند و برتر و بالاتر و اجل و اکرمند از اینکه در این حدود باشند. ولی در مورد اینها معتقدند که گاهی ... [١] اگر یک حرکت عادی در طبیعت صورت میگیرد و مثلًا آتش رو به بالا و سنگ رو به پایین میرود و مغناطیس جذب میکند و نور فلان خاصیت را دارد، چنین نیست که موجود مجردی در حد جبرئیل امین این کار را مستقیماً به دست خودش انجام دهد.

پیش از آنکه ببینیم فلاسفه چه برهانی بر مدعای خود دارند این را عرض کنیم که بحث ما درباره حرکات عمومی است نه حرکات قسری یا جبری؛ آنها احکام جداگانهای دارند. بحث در مورد حرکاتی است که طبیعت به طبع خودش انجام میدهد که قوانین علمی هم طبق آن بیان میشود که مثلًا آهن چنین است و هوا چنان.

برهان فلاسفه بر مطلب فوق

فلاسفه چه برهانی بر این مطلب دارند؟ چه مانعی دارد که یک موجود مفارق و مجرد مستقیماً تمام کارهای این عالم را انجام دهد؟ مثلًا بگوییم فرشتهای که مفارق.