- نظر دوم این است که آنچه وجود دارد حرکت قطعیه است و حرکت توسطیه یک امر ذهنی و انتزاعی است، که ابتدا مرحوم آخوند به همین صورت میگویدگو اینکه میخواهد این را هم به صورتی حل کند.

نظر سوم که ظاهر عبارت آخوند در اینجا همین است این است که هم حرکت توسطیه در خارج وجود دارد و هم حرکت قطعیه. حال چگونه میشود که هر دوی اینها در خارج وجود داشته باشند؟ غایت توجیهی که در اینجا هست، همین توجیهی است که مرحوم آخوند در اینجا کرده است که حرکت توسطیه از یک جنبه ابهام دارد و از جنبه دیگر تشخص، پس وجود دارد.

اشاره ای به نظر خاص علامه طباطبایی

آقای طباطبایی گرچه معتقدند که هم حرکت توسطیه وجود دارد و هم حرکت قطعیه، ولی ایشان میخواهند بگویند که فرق بین حرکت توسطی و قطعی فرق دو اعتبار درباره شیء واحد است. شیء واحد را به دو نحوه اعتبار میکنیم که اگر به نوعی اعتبار کنیم اسمش میشود حرکت قطعی و اگر به نوع دیگر اعتبار کنیم اسمش میشود حرکت توسطی. این نظر را، هم در حاشیه اسفار، هم در یک رساله عربی که در باب قوه و فعل نوشتهاند و هم در متن اصول فلسفه که هنوز چاپ نشده [١] تأیید کردهاند. ولی آنچه ایشان به نام حرکت توسطی مینامند که آن را اعتبار دیگری از حرکت میدانند با آنچه که قوم آن را حرکت توسطیه میدانند متفاوت است. در واقع ایشان چیز دیگری را به نام حرکت توسطیه مینامند، نه آنچه که قوم نام آن را حرکت توسطیه گذاشتهاند. البته ایشان هم نگفتهاند که قوم هم نظر ایشان را میگویند. آنچه قوم به نام حرکت توسطیه میشناسند- که حاجی بیش از دیگران این را توضیح میدهد- این است که یک امر بسیط نقطه مانند در خارج وجود دارد که هیچ بعدی و امتدادی ندارد. در جلسه قبل عرض کردیم که آنها که میگویند حرکت قطعی وجود دارد و حرکت توسطی وجود ندارد، در واقع میخواهند بگویند آنچه وجود دارد یک نحو وجودی نظیر وجود خط است که یک وجود ممتدی است.

[١]. [جلد چهارم اصول فلسفه و روش رئالیسم پس از شهادت استاد همراه با حواشی تکمیل نشده ایشان انتشار یافت.]