بنابراین در پاسخ فخر رازی چنین میگوییم که شما فکر کردهاید که وقتی جسم حرکت میکند از نوعی به نوع دیگر خارج میشود و انواع، فعلیت پیدا میکنند و لذا میگویید یکی از انواع سواد است. اصلًا هیچ نوعی در اینجا فعلیت پیدا نمیکند بلکه شیء در همه مراتب زمان این امکان را دارد و بالقوه چنین است که اگر بخواهیم برای آن ماهیت اعتبار کنیم، به اعتبار ثبوتش در یک آن، ماهیتی برای آن اعتبار میکنیم. تنها اگر شیء از حرکت بایستد ماهیت واقعی پیدا میکند. این انواع همه بالقوه هستند و آنچه ثابت است جنس است، که این جنس ممکن است جنس قریب باشد مثل سواد، و یا جنس بعید باشد مثل کیف، نه اینکه نوعی برود و نوع دیگری بیاید [١].

[١]. سؤال: پس در اینجا چه چیزی بالفعل است؟.

استاد: وجود است که بالفعل است؛ حرکت است که فعلیت دارد.

اشکال: وجود خاص که بدون ماهیت نمیشود.

استاد: اتفاقاً میشود. مسئله مهم همین است که در باب حرکت، ما «وجود» داریم و ماهیت نداریم.

شیء متحرک مادام که متحرک است [نسبت به] آنچه که در آن حرکت میکند وجود دارد ولی ماهیت ندارد مگر بالقوه. فرق شیء متحرک با اموری که اساساً ماهیت ندارند- مثل ذات باری تعالی (به اتفاق حکما) و برخی موجودات مجرد که به آنها «انّیات محضه» میگویند- این است که آنها بالقوه هم ماهیت ندارند. شیء متحرک، بالقوه ماهیت دارد زیرا ذهن در هر حدی میتواند آن را ساکن فرض کرده و برای آن ماهیتی اعتبار کند.

سؤال: اگر انواع بالقوه هستند چگونه جنس برای آنها تصور میشود؟.

استاد: جنسی که ما در اینجا در نظر میگیریم همان اعتبار بین الحدین است که عرض کردم و الّا جنس به معنای واقعی در اینجا وجود ندارد و این مطلب تنها براساس اصالت وجود [قابل تبیین] است. اگر به دنبال جنس مورد نظر شما بودیم باید آن را از راه ماهیت توجیه میکردیم که قابل توجیه نیست.

[شیء متحرک] یک وجودی است که هیچ ماهیتی ندارد ولی برای این وجود، میان یک مبدأ و منتهی عرض عریضی در نظر میگیریم و ماهیتی در اینجا انتزاع میکنیم و اسم آن را «جنس» میگذاریم.

معنای این جنس این است که در هر مرتبهای از مراتب اگر ماهیتی اعتبار کنیم یکی از انواع این جنس اعتبار میشود.

سؤال: لازمه فرمایش شما این است که در حرکات جوهری ماهیت نداشته باشیم.

استاد: تنها در حرکات جوهری چنین نیست، در همه حرکات چنین است.