مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٠٩ - بیان اشکال در حرکت کمّی

اشکال عمده در مورد حرکت کمّی چیست؟ در حرکات أینی، کیفی و وضعی میشود أین، کیف و وضع را یک عرض خارجی برای موضوع تلقی کرد. کیفیت واقعاً وجود مباینی از متکیف دارد و همینطور در أین و وضع. ولی آیا کمیت یک شیء، واقعاً یک عارض خارجی است یا عین جسم است و اعتباراً با جسم فرق میکند؟ اینکه «جسم تعلیمی» را از «جسم طبیعی» جدا کرده میگوییم ریاضیات در مورد جسم تعلیمی و طبیعیات در مورد جسم طبیعی بحث میکند آیا مراد این است که جسم طبیعی یک چیز است و جسم تعلیمی چیز دیگری است و واقعاً جسم تعلیمی در خارج عارض جسم طبیعی شده است، یا اینکه جسم دو اعتبار دارد که به یک اعتبار جسم طبیعی است و به یک اعتبار جسم تعلیمی؟ دومی درست است.

از زمان بوعلی به بعد- بهطور مسلّم- تفاوت میان جسم طبیعی و جسم تعلیمی را به «ابهام و تعیین» میدانند. جسم اگر مبهم اعتبار شود جسم طبیعی است و اگر متعین اعتبار شود میشود جسم تعلیمی. اگر اینطور است، فرق واقعی میان جسم و کمیت آن از میان میرود. پس حرکت جسم در کمیت، حرکت در خود است نه حرکت در عرضی از اعراض. این است که بوعلی و امثال او را سخت دچار مشکل میکند زیرا آنها منکر حرکت جوهری بوده و حرکت در خود را به طوری که متحرک و «متحرک فیه» یکی باشد قابل قبول نمیدانند.

برخلاف شیخ، مرحوم آخوند در این مسئله دچار اشکال نیست چون قائل به حرکت جوهری است و بنابراین همچنان که حرکت میتواند عین متحرک باشد میتواند عین «متحرک فیه» هم باشد که در حرکت جوهری چنین است.

پس در حرکت مقداری اشکالاتی از جمله اشکال مهمی که ذکر کردیم مطرح است که در غیر آن مطرح نیست و لهذا فخر رازی برای حرکت مقداری حساب جداگانهای باز کرده است. میگوید لازمه سخن کسانی که میگویند جسم در هر آنی