مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٠٤ - برهانی بر حرکت جوهری

طرح برهان ربط متغیر به ثابت مباحث دیگری از جمله حرکت در مقولات را مطرح کرد و باز در اینجا برهان دیگری بر حرکت جوهری اقامه میکند.

در باب قوه و فعل اسفار، آنطور که یادم هست، مجموعاً بیشتر از سه برهان ذکر نمیکند، ولی در جاهای دیگر کتاب اسفار براهین دیگری هم اضافه کرده است که ما ان شاء اللَّه آنها را هم ذکر میکنیم [١] و [٢].

برهانی بر حرکت جوهری

اولین برهانی که ایشان در این فصل اقامه میکند- که دومین برهانشان بر حرکت جوهری در باب قوه و فعل است- در الشواهد الربوبیه هم آمده است و در هر دو جا حاجی سخت به اعتراض برخاسته و در هر دو جا هم ادعا کرده است که این برهان را مرحوم آخوند نه بر مذاق خودش بلکه بر مذاق شیخ اشراق اقامه کرده است. ظاهر برهان هم به نظر عجیب میآید.

تا اینجا مرحوم آخوند چنین میگفت که فاعل همه حرکات عرَضی و بلکه تمام اعراض، خود طبیعت است. حتی در فصل بیستم بابی به همین عنوان داشتیم:«فی إثبات الطبیعة لکل متحرک و أنها هی المبدأ القریب لکل حرکة سواء کانت الحرکة طبیعیة او قسریة او ارادیة». آخرین مطلبی که خواندیم یعنی همین «بحثٌ و تحصیلٌ» چنین آغاز میشد:«و لعلّک تقول ایراداً علی ما ذکرناه من أنّ الفاعل القریب لکل حرکة و کل فعل جسمانی هو الطبیعة لاغیر أنه ...». اما یکباره این فصل تحت عنوان «فی استیناف برهان آخر علی وقوع الحرکة فی الجوهر» چنین آغاز میشود که طبیعت، فاعل حرکات و اعراض جسمانی نیست و مرحوم آخوند بر آن، برهان اقامه کرده، پا فشاری هم میکند.

این امر اسباب اشکال شده است و حاجی اعتراض کرده میگوید این حرف،.

---

[١]. یک مجموعه رسائلی از مرحوم آخوند به صورت چاپ سنگی چاپ شده که چندین رساله در آن هست از جمله رسالة الحدوث. در این رساله آنطور که در خاطرم هست براهین حرکت در جوهر جمع شده است. در الشواهد الربوبیه هم شاید بهتر از آنجا جمع شده باشد.[٢]. [این براهین در جلسه چهل و پنجم آمده است.]