زمان هم همینطور است. هر چیزی که در عالم حرکت دارد زمان دارد. اگر حرکت در عالم متعدد است زمان هم متعدد است ولی در میان زمانهای عالم یکی را مقیاس سنجش دیگر زمانها قرار میدهیم. به قول قدما حرکت فلک به دور زمین یا به قول امروزیها حرکت سالانه زمین به دور خورشید یا حرکت شبانه روزی زمین به دور خودش را مقیاس زمان قرار میدهیم. مدت زمانی را که در آن، زمین یک دور کامل به دور خودش گردش میکند به ٢٤ قسمت مساوی تقسیم کرده، آن را «یک ساعت» اعتبار میکنیم. مثلًا زمان تکلم من در اینجا را میسنجیم و میگوییم یک ساعت طول کشیده است. این بدین معناست که این کمیت منطبق است با ١٢٤ آن کمیت، ولی از نظر زمان بودن، هیچ یک اولویتی بر دیگری ندارد و هر کدام برای خودش زمان است. پس اینکه مرحوم آخوند میگوید زمان از حرکت وضعی فلک انتزاع میشود بر مبنای قدماست نه بر مبنای خود ایشان. تا اینجا ما «اقدمیت» حرکت وضعی بر سایر حرکات را بیان کردیم.

ادوم و اتم و اشرف بودن حرکت وضعی دوری

اما اینکه چرا حرکت وضعی فلک «ادوم» از سایر حرکات عرضی است کاملًا روشن است. هیچ حرکت کمّی الی الابد ادامه پیدا نمیکند یعنی هر شیئی که حرکت کمّی دارد بالاخره متوقف میشود و به عبارت دیگر همه حرکات کمّی، اول و آخر دارند.

همچنین هیچ حرکت کیفی یا مکانی الی الابد ادامه پیدا نمیکند. تنها حرکتی که امکان دارد الی الابد ادامه پیدا کند حرکت وضعی یعنی حرکتی است که یک شیء حول یک محور انجام میدهد. قدما معتقد بودند حرکت فلک چنین حرکتی است که از ازل شروع شده و تا ابد هم ادامه دارد. «از ازل شروع شده» تعبیر لفظی است و مراد از آن حرکتی است که لااول له و لاآخر له. پس تنها حرکتی که ادوم همه حرکات عرضی است حرکت وضعی است.

اما اینکه این حرکت «اتم» از سایر حرکات است باز واضح است. ناتمام بودن یا نقصان حرکت در جایی است که شیء امکان حرکتی را داشته باشد ولی حرکت آن به علت مانعی متوقف شود. حرکتی که همیشه ادامه دارد هیچ وقت نقصان پیدا نمیکند و بنابراین حرکت فلک اتمّ حرکات عرضی هم هست.

اتم بودن حرکت وضعی مستدیره که مقصود از آن حرکت وضعی فلک است