مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٦٢ - دو اصطلاح « تضاد »

یک دلیل مردود در ابطال حرکت جوهری

بعد مرحوم آخوند میفرماید که شیخ از دیگران دلیل دیگری در رد حرکت جوهری نقل کرده و آن را خود شیخ رد کرده است. گفتهاند به این دلیل حرکت در جوهر ممکن نیست که لازمه حرکت این است که شیء از ضدی به ضد دیگر حرکت کند و از حالتی به حالتِ ضد آن حالت منتقل شود. این امر در باب اعراض تصور دارد که یک شیء از یک عرض به عرضی ضد آن منتقل شود ولی ثابت شده است که بین جواهر تضاد نیست، پس حرکت در جواهر متصور نیست.

شیخ به این استدلال اینطور جواب داده است که مقصود شما از تضاد چیست؟

اگر مراد شما تضاد اصطلاحی است، این سخن درستی است که ما در باب جواهر تضاد نداریم زیرا تضاد در اصطلاح این گونه تعریف میشود: «امران وجودیان متعاقبان علی موضوع واحد داخلان تحت جنس قریب بینهما غایة الخلاف». دو امری که در جنس قریب شریکند و بر موضوع واحد متعاقب میشوند قهراً باید موضوع داشته باشند و این جز در اعراض تصور ندارد. اما اگر مقصود شما از تضاد معنای اعم آن است یعنی شی ءِ در حال حرکت از مرتبهای به مرتبه دیگری که با مرتبه قبل ناسازگار است منتقل میشود و در آنِ واحد نمیتواند هر دو مرتبه را با هم داشته باشد، به این معنا در جواهر هم تضاد هست.

ما هیچ دلیلی نداریم که در «انتقال از یک حالت به حالت ضد خودش»، ضد را به اصطلاح اول معنا کنیم. آن مقداری که دلیل داریم این است که در حرکت، شیء از وضعی به وضع دیگر تغییر حالت میدهد و میان وضع جدید با وضع سابق یک نوع ناسازگاری وجود دارد. ناسازگاری به این معنا، در جواهر هم فرض میشود. به این معنی بین آب و بخار هم تضاد است، چون یک ماده واحد در آنِ واحد نمیتواند هم مایع باشد و هم گاز.

دو اصطلاح « تضاد »

قبلًا عرض کردیم [١] که اصطلاح تضاد خیلی سبب اشتباه میشود. تضادی که در منطق اصطلاح کردهاند همان تضاد به معنی اول است: «امران وجودیان متعاقبان.