قرار گرفته باشد، این انسان، بالذات میتواند از هر طرف این محوطه خارج شود و هیچ کدام تعین ندارد. ولی اگر دور این انسان را دیوار کشیدیم و همه راهها جز یک راه را بستیم، فقط از یک راه میتواند خارج بشود. خود مادهای که در نطفه انسان هست، بالذات برای همه چیز شدن استعداد دارد، چون ماده اولی استعداد همه چیز را دارد، اما این ماده الان متلبس به صورتی است که همه راهها را بر همه صورتها جز صورت انسانیت بسته است. پس این تعینی که برای ماده پیدا میشود به تبع صورت قبلی است و اشکال به این نحو حل میشود. این هم یک مسئله.

آیا امکان استعدادی اضافه میان موجود و معدوم است؟

مرحوم آخوند در اینجا اشکال مهمی را طرح کرده است که قبلًا هم به آن اشاره کردیم و آن این است که امکان استعدادی یک اضافه است و اضافه یعنی نسبت.

نسبت یعنی چیزی که نیاز به دو طرف دارد. پس در طبیعت، میان آنچه هست و آنچه میخواهد بشود یک نسبتی برقرار است. مثلًا میان دانه گندم و بوته گندم نسبتی هست که آن نسبت میان هسته خرما و درخت خرما نیست. این هسته خرما الان حامل امکان استعدادی است و امکان استعدادی، اضافه است. پس الان این هسته خرما حامل اضافه است؛ حامل اضافه میان هسته خرما که موجود است و درخت خرما که معدوم است. مگر اضافه میان موجود و معدوم امکان دارد؟ اضافه، نسبت میان دو چیز است. آیا میشود طرفین نسبت وجود نداشته باشد ولی نسبت وجود داشته باشد؟ این مثل آن است که قضیهای موضوع و نسبت داشته باشد ولی محمول نداشته باشد یا محمول و نسبت داشته باشد ولی موضوع نداشته باشد.

مرحوم آخوند در اینجا اینطور جواب میدهد که مقوله مضاف گرچه دو طرف دارد ولی در عالم ذهن دو طرف دارد. در تعریف مقوله مضاف گفتهاند که اضافه، متکرر الطرفین است به طوری که «ان عُقلا عُقلا معاً»؛ یعنی به حیثی است که تعقل هر یک از دو طرف متضایفین، مستلزم تعقل دیگری است و تعقل یکی بدون تعقل دیگری محال است، مثل ابوت و بنوت. ولی این مخصوص به ظرف ذهن است و به عالم خارج ارتباط ندارد. همچنین دو طرف اضافه، طوری هستند که بالقوه و نیز بالفعل متکافیء هستند یعنی اگر یکی بالقوه باشد دیگری هم بالقوه است و اگر یکی بالفعل باشد دیگری هم بالفعل است:«المتضایفان متکافئان قوة و فعلًا».