بنابراین انحاء وجودات مختلف است که این مطلب با اصالت وجود خیلی روشن است. حال که نحوه وجود مختلف است، یک ممکن بالذات، ممکن به هر نحوه وجودی نیست. اگر عقول مجرد، ابداعی هستند به ماهیتشان ارتباط ندارد، به وجودشان ارتباط دارد؛ یعنی نحوه وجود آنها غیرتعلقی است و لهذا نیازی به علت مادی ندارند؛ و اگر صورت و عرض و نفس احتیاج به ماده دارند به نحوه وجود آنها ارتباط دارد.

حق این بود که مرحوم آخوند از این مقدمات که خود ایشان به دیگران یاد دادهاند در برهان خود استفاده میکرد نه اینکه آن برهانی را ذکر کند که بوعلی بیان کرده است، زیرا چنانکه گفتیم اولًا در زمان بوعلی تفکیک میان امکان ذاتی و امکان استعدادی نشده بود و ثانیاً مسئله اصالت وجود برای بوعلی آن قدر مطرح نبود.

[١]. همچنین در مورد نفس، مسئله مشابهی صدق میکند. اگرچه نفس چنانکه بعداً خواهیم گفت «وجود در ماده» ندارد ولی «وجود با ماده» دارد. این معیت یک معیت تشریفاتی نیست، یعنی نفس یک نحوه تعلق ذاتی با ماده دارد که البته این نحوه تعلق به گونهای است که با تجردش منافاتی ندارد. فرق بین عقل و نفس در همین است که عقل، مجرد است و هیچ گونه تعلقی به ماده ندارد ولی نفس، تعلقی به ماده دارد که آن تعلق به تعبیر امروز جزو فرمول وجودش است. اصلًا نفس بودن نفس به تعلق به ماده است.

مرحوم آخوند در جای خودش به تفصیل توضیح میدهد که نحوه تعلق نفس به بدن چگونه است که هم یک تعلق ذاتی است به طوری که اتحادی میان ایندو وجود دارد و نفس عین بدن است و بدن عین نفس، و در عین حال دو چیز هستند و نفس میتواند از بدن جدا شود به نحوی که این علقه بهطور کلی قطع شود. خیلی اشتباه است که کسی رابطه نفس با بدن را به صورت کبوتر و آشیانه و یا ناخدا و کشتی تصور کند. البته بیان شعر غیر از بیان فلسفه است. در شعر گفته میشود که رابطه نفس با بدن مانند رابطه کبوتر با آشیانه، یوسف با چاه و یا ناخدا باکشتی است. البته این تعابیر از نظر شعری و ادبی درست است. خود بوعلی سینا هم در تعبیرات شعری خودش میگوید:

هبطت الیک من المحلّ الارفع.

و رُقاء ذات تعزّز و تمنّع.

ولی این تشبیهات شاعرانه نباید ما را به اشتباه بیندازد. علاقه وارتباطی که میان نفس و بدن هست، خیلی عمیقتر و جدیتر از علاقهای است که میان کشتی بان و کشتی است؛ این علاقه و ارتباط به گونهای است که به نوعی وحدت منجر میشود.