مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤١٧ - بررسی نظر علامه طباطبایی

بررسی نظر علامه طباطبایی

در اینجا فقط یک نکته عرض میکنیم و آن این است که شاید بیان آقای طباطبایی در اینجا تمام نباشد. اگر یادتان باشد ما در بحث از فصل هجدهم گفتیم که حکما راجع به اینکه چرا هر حرکتی نیازمند به موضوع است بیان واضحی نکردهاند ولی سه وجه میتوان برای آن ذکر کرد [١].

یک وجه که وجه بعیدی است این است که حرکت، عرضی است از اعراض، و عرض موضوع میخواهد؛ پس حرکت موضوع میخواهد. گفتیم نظر مرحوم آخوند به این وجه نیست.

وجه دوم این است که حرکت از آن نظر که در مقولاتی صورت میگیرد که نیازمند به موضوعند و ما فیه الحرکه موضوع میخواهد و حرکت با مقوله در وجود اتحاد دارد نیازمند به موضوع است. اگر اینطور باشد، حرکت در جوهر دیگر موضوع نمیخواهد. بیان آقای طباطبایی ناظر به این وجه است.

گفتیم ممکن است وجه دیگری در کار باشد و آن این است که حرکت از آن جهت نیازمند به موضوع است که «کمال اول» است. حرکت هرجا هست خودش قابل میخواهد. حرکت کمال اول است؛ فعلیتی است که این فعلیت به قابلی نیاز دارد که این قابل، نفس حرکت را قبول میکند. به تعبیر دیگر حرکت خودش حادث است و بلکه عین حدوث است و «کل حادث مسبوق بقوة و مادة تحملها». هر حادثی نیازمند به استعداد قبلی و نیز مادهای است که حامل آن استعداد باشد. پس نیاز به موضوع نه از این جهت است که حرکت در عرض صورت میگیرد و عرض نیازمند به موضوع است بلکه از این جهت است که حرکت امری حادث و بلکه عین حدوث است و هر حادثی نیازمند به ماده قبلی و محلی است که در آن حادث شود. این موضوع غیر از موضوعی است که در باب عرض مطرح است. موضوع در باب جوهر و عرض به معنای «محل مستغنی» است ولی موضوعی که در اینجا میگوییم به معنای «قابل» است و قابل امری است که مرکب از ما بالقوه و ما بالفعل است.

بنابراین حرکت در جوهر هم نیازمند به موضوع است چون فرض این است که حرکت، حادث و بلکه عین حدوث است. به اعتبار مقوله یعنی جوهر میگوییم.