مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٨ - ایرادات سه برهان اول حکما

همه تعبیر از یک چیز است- منافی است [١].

این سه برهان از شش برهانی است که در اینجا ذکر شده است. بعد خواهیم گفت که فخر رازی بر هر سه برهان ایراد وارد کرده است و بعد از وارد کردن آن ایرادها سراغ برهان چهارم رفته است. مرحوم آخوند گرچه ایرادات فخر رازی بر هر شش برهان را نقل میکند ولی وقتی که در مقام جواب فخر رازی برمیآید متعرض ایرادهایی که او به سه برهان اول وارد کرده نمیشود و فقط متعرض ایرادهای او بر براهین چهارم و پنجم و ششم میشود که دلیل آن را بعد ذکر میکنیم [٢].

ایرادات سه برهان اول حکما

صرف نظر از ایرادهای فخر رازی، بر این سه برهان میشود ایرادهایی وارد کرد، ایرادهایی بر مبنای علم جدید، ایرادهایی بر مبنای همان علم و فلسفه قدیم، [و ایرادهایی بر مبنای حرکت جوهری.].

برهان اول این بود که اگر شیء «متحرک لذاته» باشد، سکون بر جسم ممتنع است.

این برهان بر اساس مقدماتی است که از طبیعیات قدیم استفاده شده است. در طبیعیات قدیم چنین فرض میشد که هر جسم که ما آن را به صورت متصل واحد میبینیم در واقع هم متصل واحد است؛ یعنی واحد جسم همینهاست که ما میبینیم:

این آبی که میبینیم واحد جسم است، این درخت که در اینجا وجود دارد واحد جسم است. بر مبنای طبیعیات قدیم جای این حرف هست که اجسام گاهی متحرک هستند گاهی ساکن؛ این سنگ گاهی حرکت میکند گاهی هم در یک جا قرار گرفته است. ولی امروز که نظریه ذرات ثابت شده، معلوم شده است که این مجموعههایی که ما جسم مینامیم واحد جسم نیستند، بلکه هرکدام مجموعهای از اجسام هستند.

واحد جسم آن ذرات است که درون این مجموعهها قرار دارد. مجموع که وجود اعتباری دارد، پس بحث را باید روی واحدهای واقعی ببریم که ذرات باشند. حال که واحد جسم اینها هستند کسی ممکن است بگوید که این ذرات «متحرک لذاته» و.

استاد: این حرف خوبی است که بعد [در دو صفحه بعد] عرض میکنیم.