مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٤٠ - جسم به معنای ماده و جسم به معنای جنس

حس اینطور خیال میکند ولی در واقع آن جسم و آن صورت جسمیه از ماده سلب شده و یک صورت صد درصد مشابه افاضه شده است. مرحوم آخوند گاهی اینطور میگوید ولی در جای دیگر میگوید این حرفها چیست که وقتی درختی را قطع میکنیم اصلًا به کلی آن جسم زنده معدوم شده و جسم جدیدی پیدا شده است؟! حتی به این تعبیر میگوید که این حرفها «یاوه گویی» است.

جسم به معنای ماده و جسم به معنای جنس

مرحوم آخوند در میان کلماتش حرفی دارد که ممکن است توجیه کننده همه اینها باشد و آن مطلبی است که در فصل آینده میآید، که ما نمیخواهیم بحث مفصل فصل بعد را در این جلسه مطرح کنیم. البته ایشان در همین فصل در قالب چند سطر مطلبی را بهطور خلاصه میگوید و آن این است که ایشان مدعی میشود که در این گونه حرکات، صورت نوعیه باقی است ولی ماده تغییر میکند. این حرف دقیقی است و ایشان از این مطلب حتی در مسائل معاد نتایجی میگیرد. ایشان میگوید وقتی جسمی مثل جسم نامی، حیوان یا انسان در مراحلی و مراتبی حرکت میکند آنچه که ملاک وحدت است و باقی است صورت نوعیه است ولی ماده دائماً تغییر میکند و «شیئیة الشیء بصورته لا بمادته». مثلًا قوه نمو در جسم نامی باقی است ولی آن جسمی که قوه نمو در آن حلول کرده است دائماً متبدل میشود؛ آن جسم دائماً تغییر میکند ولی [قوه] نمو باقی است، نامی باقی است. وقتی که میگوییم یک شیء جسم نامی است یعنی جسم تغییر میکند ولی نامی باقی است.

اینجاست همان مسئله معروفی که مرحوم آخوند مکرر درباره آن بحث میکند که آیا جسمی که تغییر میکند جسم به معنای ماده است یا جسم به معنای جنس است؟ میگوید جسم به آن معنی که ماده است تغییر میکند نه به آن معنی که جنس است. این توضیح را در اینجا عرض کردم تا چند سطری که مرحوم آخوند در ذیل کلامش در این فصل بهطور مجمل آورده تا حدی روشن شده باشد. فرق میان جسم به اعتباری که ماده است و جسم به اعتباری که جنس است خودش داستان درازی دارد که ان شاء اللَّه در ضمن فصل آینده درباره آن بحث میکنیم.