هم از شیخ است- این است که بگوییم «الحرکة موافاة حدودٍ بالقوة علی الاتصال» حرکت عبارت است از موافات حدها. موافات باب مفاعله از «وفی» است. «وفی» گاهی به معنای وفای به عهد و گاهی به معنای استیفا و توفّی یعنی استیعاب تمام یک شیء است. در کتب لغت مثل قاموس «وافی» را به معنای «اتی» هم آوردهاند. اگر مفهوم «آمدن» را با مفهوم «استیفا» ترکیب کنید از آن موافات درمیآید.«موافاة حدود بالقوة علی الاتصال» معنایش این میشود که حرکت عبارت است از اینکه جسم تمام حدود مسافت را متصلًا استیفا کند؛ هیچ حدی نماند مگر اینکه این جسم یک آنْ در آن حد بوده است، ولی به شرط اینکه استیفای این حدود، متصل باشد یعنی وحدت اتصالی داشته باشد نه اینکه موافاتها از یکدیگر منفصل باشند. این موافات تدریجی باید ممتد، متصل و واحد باشد. راجع به کلمه موافات و حدود اگر بیش از این بخواهیم توضیح بدهیم، باید حرکت توسطی را که در فصل بعد ذکر میشود ذکر کنیم. این تعریف با حرکت توسطی بیشتر جور درمیآید چنانکه مرحوم آخوند هم به این مطلب اشاره میکند.

چند نکته درباره تعریف حرکت

اینها مجموع تعریفاتی است که برای حرکت شده است. ما چند نکته در اینجا عرض میکنیم و شاید در جلسه بعد بیشتر این مطالب را توضیح دهیم.

دیدیم حرکت امری است بین الوجود ولی در عین حال متشابه الماهیه و متشابه المعنی. امری که وجودش اینقدر واضح است تعریف کردن و شکافتن معنا و ماهیتش اینقدر مشکل است.

اولین نکته این است که آیا اساساً حرکت امری جدا از همه مقولات است؟ این خودش مسئلهای است. گفتیم فلاسفه، اشیاء عالم را در یک تقسیم بندی داخل در ده مقوله میکنند. جز ذات واجب الوجود که فوق مقولات است و جز امور اعتباری و قراردادی که چون وجود ندارند دارای ماهیت نبوده و دونِ مقولات هستند، موجوداتِ دارای ماهیت از ده مقوله خارج نیستند: جوهر و نُه مقوله معروف عرض.

آیا حرکت اصلًا داخل در مقولهای هست یا داخل در مقولهای نیست و اگر هست داخل در کدام مقوله است؟.

از جمله حرفهای خوب مرحوم آخوند یکی این است که میگوید حرکت