- در مورد اینکه آیا جسم مرکب است از ماده و صورت و یا فقط صورت محض است که همان صورت جسمیه باشد میان حکما اختلاف است. شیخ اشراق قائل به نظر دوم است. دو برهان بر این مطلب که جسم مرکب از ماده و صورت است اقامه شده است، یکی برهان معروف «فصل و وصل» و دیگری برهان «قوه و فعل». برهان قوه و فعل این است که میگویند جسم از حیثی بالقوه است و از حیثی بالفعل و این دو حیثیت نمیتواند یکی باشد. پس جسم در ذات خودش دارای دو منبع است:

یک منبع، منبع قوه که همان هیولای اولی است و دیگر منبع فعلیت که همان صورت جسمیه است. این یک بحث دامنه داری است که مرحوم آخوند در جلد دوم اسفار (چاپ قدیم) به تفصیل درباره آن بحث کرده است و در اینجا فقط اشارهای میکند.

دو نتیجه گیری علامه طباطبایی

آقای طباطبایی دو نتیجه دیگر هم از همین بیان مرحوم آخوند گرفتهاند که هر دو نتیجه البته درست است. یک نتیجه همان است که ایشان در نوشتههای خودشان خیلی روی آن تکیه دارند، البته نه اینکه آن را به خودشان استناد بدهند بلکه به عنوان اینکه خود مرحوم آخوند کمتر این استنتاج را کرده است. مرحوم آخوند چنین استنتاج کرد که وجود دو حاشیه دارد: فعلیت محض و قوه محض. آقای طباطبایی چنین استنتاج میکنند که حرکت طبیعت از مادیت محض شروع میشود و به مجرد پایان میپذیرد. این بحث در باب غایات مخصوصاً در باب حرکت جوهریه خیلی مفید است. وقتی به مرحله تجرد رسید و در صدف خودش گوهر مجرد را پرورش داد این پایان حرکت است و باز حرکت به نوع دیگری شروع میشود.

نتیجه دیگری که ایشان میگیرند و آن نتیجه هم نتیجه خوبی است این است که میگویند همانطور که شما نتیجه گرفتید که جسم مرکب از ماده و صورت است، یک نتیجه دیگر هم میتوانید بگیرید و آن این است که نوع ترکب جسم از هیولی و صورت، ترکب اتحادی است نه انضمامی. مرحوم آخوند در جلد دوم اسفار (چاپ قدیم) در اواخر جواهر و اعراض بحث بسیار مفصلی در این زمینه دارد که آیا ترکیب جسم از هیولی و صورت ترکیب انضمامی است یا اتحادی؛ آیا هیولی و صورت مانند دو امری هستند که در کنار یکدیگر قرار گرفته و به یکدیگر ضمیمه