«ممتنع السکون» هستند چون ذرات اتمی هیچ گونه آرام و قراری ندارند. آنها که آرام و قرار دارند آن مجموعهها هستند. ما این کتاب را جسم مینامیم و میبینیم روی زمین قرار گرفته و ساکن است، ولی این کتاب که واحد جسم نیست، این در حس ما واحد جسم است. در واقع میلیاردها واحد جسم در اینجا متراکم است که اگر این کتاب را با چشم مسلح ببینیم خلأها و ملأهای بسیاری میبینیم. خلأهایش که خلأ است و ملأهایش هم یک سلسله ذراتی هستند که هرگز آرام ندارند؛ از اولی که وجود پیدا کردند تا وقتی که معدوم بشوند هیچ وقت قرار نداشته و نخواهند داشت. استدلال شما این بود که «لو کان الشیء متحرکاً لذاته امتنع سکونه» یعنی یک قیاس استثنایی تشکیل دادید و بعد تالی را رفع کردید و گفتید «لکن التالی باطل»، در حالی که تالی صحیح است. پس قیاس شما درست نیست.

اما برهان دوم این بود که «لو کان الشیء متحرکاً لذاته لوجب اجتماع اجزاء الحرکة» اگر شیء ذاتاً متحرک باشد لازم میآید که اجزاء حرکت مجتمع باشند به حکم اینکه ذات جسم ثابت است و «علة الثابت ثابت و علة المتغیر متغیر». لااقل با مرحوم آخوند این بحث را میشود کرد که آیا این برهان را فقط درباره حرکات عرَضیه اقامه میکنید یا این برهان درباره حرکت جوهری هم که آن را به یک اعتبار حرکت ذاتی مینامیم صادق است [١]؟ اگر بگویید این برهان درباره حرکت جوهری هم هست، یک بحث با شما داریم و اگر بگویید فقط درباره حرکت عرضی است بحث دیگری داریم. مرحوم آخوند میگوید این برهان موروث از حکماست و [میدانیم که] حکمای قبل فقط قائل به حرکت عرضی بودند. به هرحال اگر مراد از «حرکت» حرکت عرضی باشد جوابش همان است که خود مرحوم آخوند [در جای دیگری] گفته است که حرکات عرضیه معلول جوهر هستند که خود جوهر هم متغیر است.

پس اینکه گفتهاند «لو کان الشیء متحرکاً لذاته لزم اجتماع اجزاء الحرکة لان العلة ثابت فالمعلول ثابت» جوابش این است که این بنا بر نفی حرکت جوهریه است در حالی که بنا بر قول به حرکت جوهریه علت ما متغیر است. پس اینجا جای «علة المتغیر متغیر» است نه جای «علة الثابت ثابت».

[١]. [مراد این نیست که آیا این برهان بنا بر حرکت جوهریه اقامه شده است یا نه، بلکه سخن در این است که آیا برهان در مورد حرکات عرضی است یا شامل حرکات جوهری هم میشود. به عبارت دیگر، در هر دو فرض حرکت جوهری مفروض گرفته شده است.]