و در مقام خودش ثابت باشد و در عین حال تعینها عوض شود وجود ندارد. این امر [یعنی ثبات جوهر در عین تغیر تعینات] در فرضی درست است که تعین یک وجودی باشد که ضمیمه جوهر شده باشد و الّا تغیراتِ تعینات عین تغیرات جوهر است با این تفاوت که تغیرات جوهر سبب نمیشود که ذات این جوهر از بین برود، ولی وقتی ذات این تعین میرود ذات تعین دیگری در کار میآید.

بعد مرحوم آخوند وارد مطلب دیگری میشود و بحثی از گذشته را دوباره مطرح میکند؛ همان بینظمیهایی که همیشه گفتهایم. میرود سراغ شیخ و ایرادی را که او بر حرکت جوهری بر اساس لزوم بقای موضوع گرفته، تکرار میکند و به بیانهای دیگری جواب میدهد و پس از دو فصل دیگر وارد بحث زمان میشود. در لابلای این مباحث بعضی براهین دیگر بر حرکت جوهری اقامه میکند و بعضی برهانها هم در غیر باب قوه و فعل آمده است که آنها را هم ان شاء اللَّه عرض میکنیم.

برهان چهارم بر حرکت جوهری

غیر از این سه برهان که هر سه متکی بر روابط جوهر و عرض است، بعضی از براهین دیگر متکی بر اصل دیگری است و آن خود ماهیت قوه و فعل و ماهیت تغییر است که این در کلمات خود مرحوم آخوند آمده است. نمیدانم چگونه شده است که متأسفانه مرحوم آخوند مثل خیلی جاهای دیگر با اینکه به این مطلب درست توجه کرده است، آن مقدار که باید، در اطراف آن داد سخن نداده است. مکرر عرض کردهایم که نقطه اتکای آقای طباطبایی در باب حرکت جوهری همیشه همین برهان است و کمتر به این سه برهانی که توضیح داده شد تکیه میکنند. در اینجا به این برهان اشاره میکنیم [١].

آنچه مسلّم است در طبیعت بهطور کلی، چه در جوهر و چه در عرض، تغییر پیدا میشود. منکرین حرکت جوهری مانند شیخ هم این مطلب را انکار ندارند، ولی آنها میگویند تغییر در جواهر به نحو «کون و فساد» است، یعنی یک جوهر ممکن است تغییر کند به طوری که ماهیتش عوض شود؛ صورتی از آن از بین برود و.

[١]. [در جلسه بعد گفته خواهد شد که بیان دیگری از مرحوم علامه طباطبایی را میتوان مستقل از تقریر مرحوم آخوند دانست و آن را برهان جداگانهای بر حرکت جوهری به حساب آورد. به جلسه بعد ذیل عنوان «برهان پنجم» مراجعه شود.]