خود مرحوم آخوند هم مطرح شد دوباره مطرح میکنیم. شما گفتید آیا نوع در وسط اشتداد باقی است یا باقی نیست؟ اگر باقی است، پس تغییر در جوهر نیست و اگر باقی نیست و دائماً نوع دیگری به جای نوع قبلی آمده است احتیاج به یک حافظ وحدت داریم و آن حافظ وحدت جز موضوع چیز دیگری نمیتواند باشد.

جواب این است: مقصود شما از اینکه «آیا جوهر در وسط اشتداد باقی است» ماهیت جوهر است یا وجود جوهر؟ (شیخ چون اصالت ماهیتی فکر میکرده اصلًا [این تفکیک] برای او مطرح نبوده است). اگر مراد شما از جوهر وجود جوهر است میگوییم یک وجود شخصی ولی یک وجود متصرِم متصل و متدرج که در عین تدرج وحدت دارد باقی است. پس اگر مقصود وجود است، باقی است و بشخصه هم باقی است، اما به این معنی باقی است که بقایش عین بقای سیلان است. اگر حرکت را به نحو توسطی اعتبار کنیم، بقا هم برای آن فرض میشود و اگر به نحو قطعی اعتبار کنیم، یک وجود متدرج که به هر حال یک وجود شخصی است از ابتدا تا انتهای زمان حرکت باقی است.

اما اگر مقصود ماهیت است، ماهیت باقی نیست. اگر ماهیت باقی نیست، پس حافظ وحدت چیست؟ حافظ وحدت وجود جوهر است و ماهیت امری اعتباری است. وقتی که وجود متدرج شد، در هر آنی برای این وجود متدرج یک ماهیت اعتبار میشود. در گذشته گفتیم [١] که شیء متدرج از نظر ماهیت لغزان است. این از حرفهای بسیار نفیس مرحوم آخوند است که اساساً شیء در حال حرکت ماهیت بالفعل ندارد. این در کلمات ایشان آمده بود وای کاش این مطلب از مطالبی بود که تکرار میشد. گاهی ایشان بعضی از مطالبی را که آنقدر ارزش و اهمیت ندارد خیلی تکرار میکند و بعضی از مسائلی را که خیلی ارزش و اهمیت دارد و باید تکرار کند، تکرار نمیکند.

ما همیشه میشنیدیم که فقط یک موجود است که ماهیت ندارد و آن ذات واجب الوجود است از باب اینکه کمال لایتناهی است در حالی که مرحوم آخوند میگوید هیچ شیئی در حال حرکت ماهیت ندارد ولی نه از باب اینکه یک وجود نامتناهی و نامحدود است، بلکه از باب اینکه حد ثابت ندارد و همیشه در میان.

[١]. [رجوع شود به جلسه سی وسوم، ذیل عنوان «شیء در حال حرکت ماهیت بالفعل ندارد».]