فخر رازی سپس وارد بحث مقدار شده، میگوید در این مورد مطلب را باید به گونه دیگری بیان کرد. در مورد حرکت مقداری، اشکال مهمتری مطرح است که بعد به نظر شیخ الرئیس میرسیم که از جاهایی است که شیخ صریحاً اظهار عجز کرده و عباراتش در اسفار نقل شده است و شیخ این مطلب را در پاسخ سؤالهای بهمنیار مطرح میکند [١]. شیخ میگوید «لعل» اینطور باشد و «لعل» آنطور و در آخر وقتی بهمنیار از شیخ میخواهد که مطلب را بیش از این حل کند میگوید من دیگر در اینجا حرفی ندارم.

بیان اشکال در حرکت کمّی

گفتیم در باب حرکت مقداری، اشکال قویتر است. مقصود از حرکت مقداری، حرکت در کمّ متصل است. حرکت در کمّ متصل چیزی شبیه حرکت در جوهر است و بلکه شاید بتوان گفت که یک نوع از حرکت در جوهر، حرکت کمّی است. از نظر قدما ما حرکت کمّی داریم. مثلًا جسم انسان که رشد میکند حرکت کمی میکند، یعنی جسم انسان یک واحد متصل است که بر ابعاد آن افزوده میشود. البته این مسئله که اصلًا حرکت کمّی در عالم داریم یا نداریم محل تردید است و این یک بحث صغروی است که تنها امروزه مطرح است. امروزه که ذرات و سلولها و خلأهایی که میان آنها وجود دارد کشف شده آنچه را ما حرکت کمّی میدانیم حرکت کمی نمیدانند بلکه میگویند این چیزی جز اضافه شدن ذرات از خارج نیست؛ اضافه شدن ذرات از خارج غیر از حرکت کمّی است [٢].

[١]. [این مطلب در جلسات سی وپنجم و سی وششم مورد بحث قرار گرفته است.][٢]. از نظر قدما رشد گیاه، حیوان و انسان حرکت کمّی است و حتی در جمادات هم حرکت کمّی داریم.

مثلًا جسمی را گرم میکنیم و حجم آن افزوده میشود. قدما قائل به «تخلخل و تکاثف» بودند.

«تکاثف» یعنی شیء بدون اینکه چیزی از آن کم شود و یا خُلل و فُرجی در درون آن از بین برود حجمش کوچک شود. «تخلخل» در آنجاست که بدون اینکه چیزی از خارج بر شیء اضافه شود و خلل و فرجی در درون شیء پیدا شود حجم آن بزرگتر شود. قدما معتقد بودند که تخلخل و تکاثف در طبیعت وجود دارد و این مسائل در طبیعیات مطرح میشد. آنها چون خلأ را محال میدانستند در پاسخ این سؤال که آیا امکان دارد مقداری از حجم هوایی را که در اتاق وجود دارد با وسیلهای بیرون بکشیم یا نه، میگفتند بیرون کشیدن هوا امکان دارد ولی مستلزم خلأ نیست، چون هر مقدار هوا را که بیرون بکشیم هوای موجود بسط پیدا میکند بدون اینکه خُللی در داخل آن پیدا شود.

میگفتند خاصیت طبیعت تخلخل است یعنی خودش را منبسط و پهن میکند بدون اینکه خلل و فرجی در درون آن پیدا شود.

همه اینها را قدما حرکت کمّی میدانستند ولی با توجه به علم امروز همه این مثالها قابل [تأمل یا] خدشه است. نمیخواهم بگویم همه حرفهای قدما در این باره صد درصد رد شده است ولی هریک جداگانه باید بررسی شود. البته تکلیف این مسئله که آیا خلأ واقعی وجود دارد یا ندارد با آنچه در مورد خلأ در فیزیک امروز میگویند معلوم نمیشود زیرا خلأ فیزیکی خلأ فلسفی نیست و در اینجا باید با دلایل دیگری استدلال شود.