مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٩ - آیا امکان استعدادی حادث است؟

باید مبدع باشد. این بود که گفتیم بر خلاف آنچه که برخی اروپاییها و فرنگیها به ارسطو و حتی به بوعلی نسبت میدهند، از نظر امثال بوعلی همه عالم مخلوق است.

چیزی از عالم که نامش ماده اولی است و اضعف مراتب وجود است، ابداعی است ولی صورت، نفس و اعراض همه حادث زمانی هستند. پس این عالم در جهان بینی امثال بوعلی ترکیبی است از حادث و غیر حادث.

مرحوم آخوند ابتدا همان حرف را ذکر میکند ولی مطلبی را که خود در جای دیگری گفته است فراموش نمیکند و لهذا میگوید:«الا علی وجه ستقف علیه» [١].

ایشان بعداً در باب حدوث زمانی عالم اثبات میکند که در عین اینکه سلسله حادثها منقطع نیست و هرچه به عقب برگردیم قبل از حادثی، حادثی بوده است و به جایی منتهی نمیشود، در عین حال هیچ امر مبدع هم در عالم طبیعت نداریم.

ایشان تحلیلی در مورد هیولای اولی ارائه داده و میگوید هیولای اولی حقیقتی است که از خود حکم ندارد و حکم آن تابع صورت است. اگر صورتْ حادث باشد، حادث است و اگر صورت قدیم باشد قدیم است و چون تمام صورتها حادث هستند پس هیولی هم همیشه حادث است. این مسئلهای است که ایشان در اینجا فقط اشارهای به آن میکند.

آیا امکان استعدادی حادث است؟

سؤال دوم این است که آیا امکان استعدادی حادث است یا قدیم؟ مرحوم آخوند در اینجا تصریح میکند که چون امکان استعدادی فانی میشود حادث هم هست.

امکان استعدادی هر چیزی با فعلیت یافتن آن چیز تمام میشود. مثلًا وقتی میگوییم در این نطفه امکان انسانیت هست، این امکان تا وقتی است که فعلیت انسانیت پیدا نشده است؛ وقتی فعلیت انسانیت پیدا شد، آن امکان تبدیل به فعلیت میشود. پس ناچار این امکان حادث است. بعد میگوید: پس قبل از این امکان که حادث است یک امکان دیگری است و قبل از آن امکان دیگری است «الی ما لا نهایة له»..