مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٤٣ - ترکیب خاص جسم از ماده و صورت

صورت] نوع پنجم به وجود میآید که جسم باشد. در اینجا سؤال خیلی روشنی پیش میآید که این حرف فلاسفه به چه معناست که جسم یکی از جواهر پنجگانه و در عین حال مرکب از ماده و صورت است؟ جسم که غیر از ماده و صورت چیزی نیست و بنابراین نباید نوع جداگانهای به حساب آید. چرا آن را یک امر جداگانه میشمارند؟.

پاسخ این است که ماده از آن جهت که ماده است خودش یک نوع مستقل است و صورت از آن جهت که صورت است یک نوع مستقل است ولی همین دو نوع به اعتبار دیگر یک نوع دیگر به وجود میآورند و به این اعتبار هیچ کدام نوع نیستند.

ترکیب خاص جسم از ماده و صورت

حال مسئله دیگری مطرح است و آن این است که شما میگویید جسم در خارج مرکب از ماده و صورت است و ماهیت در ذات خودش مرکب است از جنس و فصل. یک اصل واضح در مورد مرکب این است که هر مرکبی با وجود همه اجزاء پدید میآید و با انتفای یکی از اجزاء از بین میرود: «الکل یوجد بوجود جمیع الاجزاء و ینتفی بانتفاء احد الاجزاء». سؤال این است که آیا در اینجا هم مطلب از همین قرار است؟ آیا جسم که مرکب است از ماده و صورت، با انتفای هر یک از ایندو، معدوم میشود و آیا ماهیت که مرکب است از جنس و فصل، با انتفای هر یک از ایندو معدوم میشود؟ یا نه، این یک مرکبی است که یک وضع استثنایی دارد؛ یعنی ممکن است که ماده منتفی شود ولی کل که مرکب است منتفی نشود و یا جنس منتفی شود بدون اینکه کل منتفی شود؟ اگر چنین است آنوقت این سؤال پیش میآید که مگر قاعده کلی عقلی «الکل ینتفی بانتفاء احد الأجزاء» استثناپذیر است؟! چگونه است که ماده جزئی از جسم است و با انعدام ماده، جسم معدوم نمیشود و چگونه است که جنس جزئی از ماهیت است و در عین حال با انعدام جنس، ماهیت معدوم نمیشود؟ جواب این است که این مرکب یک وضع استثنایی دارد ولی در عین حال قاعده عقلی استثنا نخورده است. پس قضیه چیست [١]؟.