وقتی صورت اول معدوم شد آیا ماده ولو در یک آن بدون صورت باقی ماند؟ ماده در یک آن هم نمیتواند بدون صورت باشد. این یک مثل عامیانه است که بگوییم مثَل ماده مثَل یک خیمه است که به عمودٌمّا احتیاج دارد. برای تعویض عمود خیمه، معمولًا یک عمود دیگر میگذارند و خیمه برای مدتی دارای دو عمود است و بعد عمود اول را برمیدارند. خیمه حداقل به یک عمود نیاز دارد و گذاشتن دو عمود برای آن مانعی ندارد. ولی ماده نمیتواند در یک آن دارای دو صورت باشد. ماده همیشه باید با یک صورت باشد ولی کدام صورت؟ صورت اول که معدوم شده است و صورت دیگر هم بعداً حادث شده است.

حکما میگویند ماده در ضمن صورةٌ مّا محفوظ است و در کوچکترین جزء زمان هم ماده بدون صورت نبوده است، یعنی میان زوال یک صورت و حدوث صورت بعدی تخلل زمان نشده است. خود مرحوم آخوند در جای دیگری- نه در باب حرکت جوهری- برهان اقامه کرده که چنین چیزی محال است. اگر میان صورتها وحدت اتصالی نباشد محال است که صورتی برود و صورت دیگری بیاید ولو اینکه بگوییم این امر در یک آن صورت میگیرد. برای تحقق تبادل صورتها حتماً باید بین صورتها وحدتی در کار باشد. در باب حرکت جوهری آقای طباطبایی تمام تکیهشان روی همین مطلب است؛ یعنی در میان تمام براهین حرکت جوهری آن برهانی که نظر ایشان را بیش از هر برهان دیگر جلب کرده همین است که تبادل صورتها بدون وحدت اتصالی میان صورتها محال است. این یک اشکال در باب برهان فصل و وصل.

در مورد موجودات زنده اشکال بیشتر است. مثالی خود مرحوم آخوند در باب ماهیت در بحث مربوط به جنس و فصل و ماده و صورت ذکر کرده است و آن این است که آیا اگر درخت زندهای را ببُریم چه چیزی معدوم میشود و چه چیزی موجود میشود؟ صورت نوعیه معدوم میشود اما صورت جسمیه چطور؟ اینجاست که اضطرابی در کلمات مرحوم آخوند دیده میشود. ایشان در بعضی کلمات خود میگوید که صورت جسمیه هم معدوم میشود که این حرفی است که پذیرفتن آن خیلی مشکل است زیرا طبق این نظر ما خیال میکنیم درختی که اینجا افتاده است همان درختی است که یک ساعت پیش در اینجا ایستاده بود و این جسم همان جسم است و لذا علامتی که روی تنه درخت زنده گذاشته بودیم همچنان هست