مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٧٦ - ربط متغیر به ثابت و ایراد مرحوم جلوه

مرحوم جلوه دو رساله کوچک دارد که در واقع رسالههای مستقل نیست، بلکه تعلیقههایی بوده که بر شرح هدایه و مبحث حرکت جوهری اسفار زده است. یک جا تحت عنوان «ربط حادث به قدیم» و در جای دیگر تحت عنوان «حرکت جوهریه» بحث کرده و کوشش کرده که سخن مرحوم آخوند را رد کند.

چون این بحث در فصل آینده فی الجمله خواهد آمد و در فصل سی و سوم تحت عنوان ربط حادث به قدیم و نه ربط متغیر به ثابت بهطور تفصیل مورد بحث قرار میگیرد ما ایراد مرحوم جلوه را در آنجا تفصیلًا مطرح میکنیم. اجمال ایراد مرحوم جلوه این است که ما قبول داریم که علت متغیر، متغیر است همچنان که شیخ هم قبول دارد و این را هم که متغیرها باید به متغیر بالذات منتهی شود قبول داریم. به عبارت دیگر تجددهای بالعرض باید به تجددهای بالذات منتهی شوند. ولی چه ضرورتی دارد که آن متجدد بالذات را طبیعت جوهری بدانیم؟ چه مانعی دارد که خود حرکت عرضی، مخصوصاً یکی از حرکات عرضی یعنی حرکت وضعیه فلک را منشأ حرکات عرضی بدانیم؟ (بوعلی و امثال او معتقدند که افلاک یک حرکت عرضی دوری دائم دارند.) چه مانعی دارد که «رابط» میان متغیر و ثابت همان حرکت وضعی فلک باشد که دائم و مستمر است؟ حرکت عین تجدد است و عاملی آن را متجدد نکرده است. حرکت تجدد بالذات است و خود مرحوم آخوند هم این حرف را در فصلهای بعد میگوید که آنچه در نزد ما متجدد بالذات است «طبیعت» جوهری است و در نزد دیگران متجدد بالذات، «حرکت» است. پس چه مانعی دارد که همه حرکات عرضی منتهی به یک حرکت ذاتی شود و آن حرکت ذاتی، حرکت وضعی فلک باشد نه حرکت طبیعت جوهری؟ این نظر مرحوم جلوه است. درباره درستی یا نادرستی این نظریه بعداً بحث میکنیم. این را بدین منظور در اینجا طرح کردیم که ذهنها برای حل آن بهتر آماده باشد [١].