معلوم شده است که ازدیاد حجم عبارت از ازدیاد سلولهاست، روشن گردیده که رشد جنین در واقع حرکت کمی نیست، بلکه اضافه شدن شیئی از خارج است بر شیء دیگر. اینکه بر یک خرمن گندم، گندم اضافه کنیم، حرکت کمّی نیست. حرکت کمّی این است که از درون در ابعاد جسم افزایش پیدا شود. بنا بر نظریات امروز، در ابعاد هیچ جسم [در حال رشدی] افزایش پیدا نمیشود، بلکه جسم به همان ابعاد اولیه خود هست و ذراتی در کنار آن قرار میگیرد.

نظر شیخ اشراق غیر از آن چیزی است که امروزه میگویند. او مدعی است که وقتی مقداری به مقدار اول اضافه میشود، مقدار اول به کلی معدوم میشود نه اینکه بر حجم مقدار اول افزوده میشود. به عقیده شیخ اشراق وقتی یک جسم نامی رشد میکند هر مقدار جدید که حاصل میشود مقدار اول معدوم میشود. پس اصلًا حرکت نیست زیرا دائماً مقدار جدید میآید و مقدار اول معدوم میشود، نه اینکه شیء افزایش مقداری پیدا کند.

شیخ الرئیس سخت دچار اشکال شده است که چگونه حرکت کمّی نباتات و حیوانات را توجیه کند و در بسیاری از کتابهایش از حل مسئله اظهار عجز کرده است. او در پاسخ بعضی از تلامیذ خود- که ظاهراً بهمنیار است- توضیح مفصلی داده و گفته است که در الاصول المشرقیة [١]، خوض عظیمی در این مسئله در باب حیوان کرده است. اما در باب نباتات اظهار تردید کرده و گفته است شاید حرکت نبات اینطور باشد و شاید آنطور باشد و احتمالات بسیاری به صورت «لعلّ» ذکر کرده و در آخر هم در مورد هیچ کدام جزم پیدا نکرده است. بعد هم گفته است که باید کوشش کرد تا حقیقت کشف شود و کسی نباید ناامید شود:«و أما ما علیه الجمهور من اهل النظر فلیجتهد ... و لا ییأس من روح اللَّه» [٢]. بعد شاگرد دوباره به استاد نامه.

[١]. شیخ الرئیس کتابی داشته است به نام الاصول المشرقیه که از آن چیزی جز یک مقدمه و قسمتهای مختصری از منطق در دست نیست. میگویند اگر آن کتاب به دست میآمد از همه کتابهای شیخ بهتر بود، چون شیخ در مقدمه میگوید من در سایر کتابهایم مجبور بودم از قدمای یونانی پیروی کنم ولی حال میخواهم کتابی بنویسم که از پیروی دیگران آزاد باشد و عقاید خاص خودم را بیان کنم. این کتاب که معلوم نیست شیخ چه مقدار از آن را نوشته بوده، اخیراً به همان صورت ناقص در مصر چاپ شده است. از بعضی از عباراتی که مرحوم آخوند در جلد اول اسفار آورده است معلوم میشود به قسمتهایی از الاصول المشرقیه دسترسی داشته است.[٢]. فصل ٢٤، ص ٩٢.