مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٧٣ - تنبیه و توضیح
عنصر بل یرد عنصر علی عنصر [١] بالتغذیة. فلعل الصورة الواحدة یکون لها أن یکتسیها مادة و أکثر منها، و کیف یصحّ هذا و الصورة الواحدة معینة لمادة واحدة. و لعل [٢] الصورة الواحدة محفوظة فی مادة واحدة اولی یثبت إلی آخر مدة بقاء الشخص، و کیف یکون هذا و أجزاء النامی تتزاید علی السواء فیصیر کل واحد من المتشابهة الأجزاء أکثر مما کان، و القوة [٣] ساریة فی الجمیع لیس قوة البعض أولی من أن یکون الصّورة الأصلیة دون قوة البعض الآخر. فلعل قوة السابق وجوداً هو الأصل المحفوظ لکن نسبتها إلی السابق کنسبة الاخری إلی اللاحق. فلعل [٤] النبات الواحد بالظن لیس واحداً بالعدد فی الحقیقة بل کل جزء ورد دفعة هو آخر بالشّخص متصل [٥] بالأول؛ أو لعل [٦] الأول هو الأصل یفیض منه التالی شبیهاً به، فإذا بطل الأصل بطل ذلک من غیر انعکاس. و لعلّ هذا یصح فی الحیوان أو أکثر الحیوان و لا یصح فی النبات [٧]، لأنها لا تنقسم إلی أجزاء، کل واحد منها قد یستقل فی.
[١]. «عنصر علی عنصر» غلط است و «علی عنصر عنصر» صحیح است.[٢]. این احتمال در ضمن درس توضیح داده شد.[٣]. یعنی صورت نوعیه.[٤]. این حرف امروزیهاست. این احتمال میگوید اصلًا اشتباه میکنید که نبات را یک شیء متصل واحد میدانید. نبات در واقع اشیاء متعدد و متکثری است که در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند مثل نظریهای که امروزه درباره سلولها میگویند. ولی این نظر با مبانی قدما که هر جسمی را چه جماد، چه نبات و چه حیوان متصل واحد میدانند جور در نمیآید. شیخ همین قدر احتمال داده و رد شده است و البته رد هم نکرده است.[٥]. همانطور که حاجی در حاشیه میگوید «متصل» در اینجا به معنای این است که در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.[٦]. این احتمال میگوید ماده اول و صورت اول اصل است و از این ماده اول و صورت اول صورت دوم افاضه میشود. صورت دوم وابسته به صورت اول هست ولی صورت اول وابسته به صورت دوم نیست. اگر صورت اول باطل شود صورت دوم هم باطل میشود ولی عکس آن صحیح نیست. مثلًا بگوییم جوهر نفس که پیدا میشود صور دیگر به منزله قوای نفس هستند. اگر جوهر نفس باطل شود قوای نفس باطل میشوند ولی اگر قوا باطل شوند جوهر نفس باطل نمیشود.[٧]. به عقیده قدما بدن حیوانات دارای اجزای اصلی و فرعی است و بقای حیوان بستگی به اجزای اصلی دارد ولی در نبات چنین نیست که برخی اجزاء اصلی باشند و برخی فرعی.