فنقول: لمّا علمت أنّ الوجود الواحد قد یکون له شؤون و أطوار ذاتیة و له کمالیة و تنقص، و القائلون بالاشتداد الکیفی و الإزدیاد الکمی و مقابلیهما قائلون بأنّ الحرکة الواحدة أمر شخصی فی مسافة شخصیة لموضوع شخصی، و استدلوا علیه بأنّ الکون فی الوسط الواقع من فاعل شخصی و قابل شخصی بین مبدء و منتهی معینین لیس کوناً مبهماً نوعیاً بل حالة شخصیة یتعین بفاعلها و قابلها و سایر ما یکتنفها، و کذا المرسوم منه [٢] یکون واحداً متصلا لاجزء له بوصف الجزئیة و إنما له أجزاء و حدود بالقوة، فنقول: إذا جاز فی الکم و الکیف و أنواعهما کون أنواع بلانهایة بین طرفیها بالقوة مع کون الوجود المتجدد أمراً شخصیاً من باب الکم أو الکیف، فلیجزْ مثل ذلک فی الجوهر الصوری، فیمکن اشتداده و استکماله فی ذاته بحیث یکون وجود واحد شخصی مستمر متفاوت الحصول فی شخصیته و وحدته الجوهریة بحیث ینتزع منه معنی نوع آخر بالقوة فی کل آن یفرض [٣].

و أمّا الذی ذکره الشیخ و غیره فی نفی الاشتداد الجوهری من قولهم: «لو وقعت حرکة فی الجوهر و اشتداد و تضعّف و ازدیاد و تنقص، فإما أن یبقی نوعه فی وسط الاشتداد مثلا أو لایبقی؛ فإن کان یبقی نوعه فماتغیرت الصورة الجوهریة فی ذاتها بل إنما تغیرت فی عارض، فیکون استحالة لا تکوّنا، و إن کان الجوهر لایبقی مع الاشتداد مثلا فکان الاشتداد قد أحدث جوهراً آخر، و کذا فی کل آن یفرض للاشتداد یحدث جوهراً [٤] آخر فیکون بین جوهر و جوهر آخر إمکان أنواع جواهر غیرمتناهیة بالفعل، و هذا محال فی الجوهر، و إنما جاز فی السواد و الحرارة حیث کان أمر موجود بالفعل أعنی الجسم، و أما فی الجوهر الجسمانی فلایصح هذا إذ.

[١]. گفتیم مرحوم آخوند فعلًا در مقام رفع موانع است نه اثبات به معنای اقامه برهان.[٢]. «المرسوم منه» یعنی آن امر ذهنی، چون آنها حرکت قطعی را امر ذهنی میدانستند.[٣]. ممکن است جواب دهند که ما ملاک وحدت در حرکات عرضی اشتدادی را موضوع میدانیم نه وجود. مرحوم آخوند به این نکته توجه دارد و بعد خواهد گفت که موضوع نمیتواند حافظ انواع غیرمتناهی باشد، بلکه باید وجود واحدی منشأ انتزاع این انواع باشد.[٤]. در برخی نسخهها به جای «یحدث جوهراً»، «یحدث جوهرٌ» آمده است که سلیستر است. در صورت اول، فاعل، «الاشتداد» است.