ناگفته پيداست پاى بندى به انجام اين عبادات مالى، از طرفى تأمين كننده نيازمندى‌هاى اقشار ضعيف و آسيب‌پذير جامعه و از سوى ديگر مهار كننده تجميع اموال در دست عده‌اى معدود و ثروتمند است.

در ذيل به مواردى از اين عبادات مالى اشاره مى‌شود:

يك. ماليات بر افزوده سالانه (خمس)

در اسلام براى هر فردى يك زندگى متوسط و متعارف بر حسب شأن افراد در نظر گرفته شده است به گونه‌اى كه اگر كسى تنها به اندازه تأمين هزينه چنين زندگى‌اى درآمد داشته باشد، خمس به آن تعلق نمى‌گيرد. ولى اگر درآمدها از حد مخارج متعارف سالش اضافه بيايد، افزوده مشمول خمس مى‌شود.

در مواردى نيز به غنائم جنگى و يا مواد استخراج شده از معدن و گنج مشروط بر آنكه به حد نصاب برسد، خمس تعلق مى‌گيرد.

روشن است كه اسلام به گونه‌اى اين نصاب‌ها را تعيين كرده كه در عين تعديل ثروت اغنياء، موجب سلب انگيزه‌هاى آنان براى فعاليت بيشتر اقتصادى نشود، اسلام در واقع جانب هر دو طرف (غنى و فقير) را رعايت كرده است.

«خمس» يكى از ديون شرعى در اسلام است و از عبادات شمرده مى‌شود. در قرآن مى‌خوانيم:

« «وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِّنْ شَىْ‌ءٍ فَأَنَّ للَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِى الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ»؛ بدانيد هرگونه غنيمتى به‌دست آوريد، خمس آن براى خدا و براى پيامبر و براى نزديكان و يتيمان و مسكينان و واماندگان در راه است، اگر به خدا ايمان آورده‌ايد». [١]

امام على بن موسى الرضا عليه السلام در پاسخ به يكى از يارانش كه از آن حضرت درخواست كرد تا از حقّ خمسش بگذرد، فرمود:

«فإنّ إخراجه مفتاح رزقكم، وتمحيص ذنوبكم وما تمهدون لأنفسكم ليوم فاقتكم‌

؛ پرداخت خمس مايه گشايش روزى شما و باعث پاك شدن گناهانتان و توشه شما در روز ناداريتان (قيامت) است». [٢]

در حديثى از مجاهد در تفسير آيه فوق مى‌خوانيم:

«كان النبى صلى الله عليه و آله و ذو قرابته لايأكلون من الصدقات شيئاً لايحلّ لهم. فللنبي صلى الله عليه و آله خمس الخمس ولذي قراباته خمس الخمس ولليتامى مثل ذلك وللمساكين مثل ذلك ولابن السبيل مثل ذلك؛

پيامبر صلى الله عليه و آله و خويشاوندان و نزديكانش از صدقات و زكات استفاده نمى‌كردند، و براى آنان حلال نبود، بلكه پيامبر از يك پنجم از خمس و هر يك از نزديكان، يتيمان، مساكين و مسافران در راه مانده نيز از يك پنجم آن استفاده مى‌كردند». [٣]

در مكتب اهل‌بيت عليهم السلام لفظ «غَنِمْتُم» درآيه‌

[١]. انفال، آيه ٤١.

[٢]. كافى، ج ١، ص ٥٤٨، ح ٢٥؛ وسائل الشيعه، ج ٦، ص ٣٧٥.

[٣]. درالمنثور، ج ٣، ص ١٨٥.