دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤١ - جمعبندى

گذشته از اين تعبيرات مثبت، در قرآن از دارايى و ثروت با تعابيرى چون رحمت‌ [١]، حسنه‌ [٢] و «الطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ» [٣] ياد شده است كه مى‌رساند در نگاه اسلام امور مالى و اقتصادى، صرفاً بر مبناى تفكّر مادّى پى‌ريزى نشده، بلكه بر اساس مبانى الهى و اهدافى مقدس و متعالى بنا گرديده است.

افزون بر اينها در برخى از آيات نيز از محروميت‌هاى مالى و مادى به عنوان مجازات و عذاب الهى ياد شده است؛ مانند « «وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِّنَ الثَّمَرَاتِ»؛ و ما نزديكان فرعون (و قوم او) را به خشكسالى و كمبود ميوه‌ها گرفتار كرديم». [٤] نيز: «فَبِظُلْمٍ مِّنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ». [٥]

اين اشارات نشان مى‌دهد اقتصاد در اسلام برخلاف تفسيرهاى ناآگاهانه و برداشت‌هاى نادرستِ افرادى كه بدون داشتن صلاحيت علمى، احكام اسلام را به غلط تفسير مى‌كنند و به امور مالى همچون شى‌ء پليد نظر دارند؛ از اهميت فوق العاده‌اى برخوردار است به گونه‌اى كه در نگاه دين، قوام سياسى و اجتماعى جامعه اسلامى، در گرو قوام و ثبات اقتصادى آن است و زندگانى دنيا مقدمه و زمينه‌ساز حيات آخرت است.

در اين بينش، دنيا محل تربيت نفوس و پرورش استعدادها و رسيدن به كمال و سعادت است، چرا كه:

«الدنيا مزرعة الاخرة» [٦]

، و

«الدنيا مَتْجَر أولياءاللَّه‌». [٧]

البته اگر به دنيا و ماديت، چنان اصالت داده شود كه انسان به بهره‌مندى از لذات زودگذر آن اكتفا كند و اسير مطامع و شهوات آن شود و جنبه مقدمى آن براى آخرت، فراموش گردد و به عنوان يك هدف نهايى به رسميت شناخته شود، روشن است چنين دنيايى سزاوار تعبيراتى مانند: لَعِب و لَهْو [٨]، متاع قليل‌ [٩]، و متاع الغرور (كالاى فريب) [١٠] است كه نشانگر چهره ديگر اين واقعيت است. چهره‌اى منفى و مذموم، زيرا چنين اموال و چنين دنيايى، منشأ سقوط و هلاكت انسان است.

گفتار دوم: جايگاه مال و ثروت از منظر روايات اسلامى‌

درآمد:

همه جانبه‌نگرى و توجه به ابعاد گوناگون در

[١]. مانند آيه ٩ سوره هود: «وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنسَانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَ‌نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لَيَئُوسٌ كَفُورٌ» و آيه ١٠٠ سوره إسراء: «قُلْ لَّوْ أَنتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّى إِذاً لَّامْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنفَاقِ».

[٢]. مانند آيه ١٣١ سوره اعراف: «فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ».

[٣]. اعراف، آيه ٣٢ و مانند آيه ٤ و ٥ سوره مائده: «يَسْأَلُونَكَ مَاذَاأُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمْ الطَّيِّبَاتُ ...» و آيه ٩٣ سوره يونس: «وَرَزَقْنَاهُمْ مِّنَ الطَّيِّبَاتِ ...».

[٤]. اعراف، آيه ١٣٠.

[٥]. نساء، آيه ١٦٠.

[٦]. عوالى اللئالى، ج ١، ص ٢٦٧، ح ٦٦. از قول پيامبر صلى الله عليه و آله.

[٧]. از اميرمؤمنان على عليه السلام، نهج‌البلاغه، حكمت ١٣١.

[٨]. مانند آيه ٣٢ سوره انعام: «وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ» و آيه ٣٦ سوره محمد: «إِنَّمَا الحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ».

[٩]. مانند آيه ٧٧ سوره نساء: «قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ» و آيه ٣٨ سوره‌توبه: «فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِى الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ».

[١٠]. مانند آيه ١٨٥ سوره آل عمران: «وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ».