دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٩٥ - تفاوت مفهوم اسراف و تبذير

در روايت ديگرى نيز از آن حضرت در تفسير اين آيه آمده است:

«العفو الوسط» [١]

و در روايت سومى در تفسير عيّاشى از امام صادق يا امام باقر عليهما السلام نقل شده كه فرمود:

«العفو الكفاف» [٢]

و در روايت چهارمى از امام باقر عليه السلام نقل شده كه

«إنّ العفو ما يفضل عن قوت السنة

؛ مقصود از عفو در انفاق، مازاد بر خوراك سال است». [٣]

تفاوت مفهوم اسراف و تبذير:

دقت در استعمالات و كاربردهاى واژه اسراف و واژه تبذير در آيات و روايات اسلامى، نشان مى‌دهد كه اين دو واژه داراى عرصه مشترك بوده، تفاوت چندانى ميان آنها نيست. در سخنى از امام صادق عليه السلام آمده است كه تبذير نوعى از اسراف است:

«إنّ التبذير من الإسراف‌»

ولى به نكاتى بايد توجه داشت:

الف. برخى از صاحب‌نظران، «تبذير» را اخص از «اسراف» مى‌دانند و مى‌گويند: تبذير تنها در موردى به كار مى‌رود كه مصرف «اموال» به گونه اسراف‌آميز، صورت پذيرد يا آنكه اموال، صرف در معاصى و موارد گناه شود؛ ولى اسراف در مورد مطلق زياده‌روى به كار مى‌رود؛ اعم از آنكه در باب اموال باشد يا غير اموال. [٤]

ب. بعضى از صاحب نظران تفاوت ميان «اسراف» و «تبذير» را در جهت ديگر ديده‌اند. آنان مى‌گويند: «اسراف» مصرف چيزى است در موردى كه سزاوار آن است، ليكن از حيث مصرف به زياده‌روى منجر گردد؛ ولى تبذير مصرف چيزى است در غير مورد لازم. [٥] اين همان سخن طريحى در مجمع البحرين درباره تفاوت ميان دو واژه فوق است:

«و قد فرّق بين التبذير والإسراف، في أنّ التبذير، الإنفاق فيما لا ينبغي والإسراف الصرف زيادة على ما ينبغي‌». [٦]

اين مطلب هماهنگ است با آنچه علامه نراقى رحمه الله در عوائد الأيّام از ابن مسكويه در كتاب ادب الدنيا و الدين نقل مى‌كند:

«السَرَف هو الجهل بمقادير الحقوق، والتبذير هو الجهل بمواقع الحقوق‌». [٧]

ج. از راغب در مفردات گذشت كه: «تبذير» به معناى جداسازى (و ريخت و پاش) و در اصل به معنى پاشيدن بذر است كه براى هر كسى كه مالش را ضايع مى‌كند به كار مى‌رود. تبذير بذر نيز به حسب ظاهر، تضييع آن است و نيز گفته شد كه «تجاوز از حدّ را در هر فعلى سرف مى‌گويند گرچه در انفاق مالى شهرت بيشترى يافته است».

[١]. كافى، ج ٤، ص ٥٢، ح ٣.

[٢]. تفسير عيّاشى، ج ١، ص ١٠٦، ٣١٦.

[٣]. تفسير صافى، ج ١، ص ٢٥٠.

[٤]. الموسوعة الفقهيه (الكويتية)، ج ٤، ص ١٧٧.

[٥]. همان.

[٦]. مجمع البحرين، «ب ذ ر».

[٧]. عوائد الايام، ص ٦٢١.