دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٩ - ٤ فضل الهى

بطلبيد». [١]

گرچه جمله‌ «وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ» مى‌تواند معناى وسيعى از قبيل تحصيل علم، زيارت مؤمن و ... داشته باشد ولى به قرينه آيه پيش از آن و آياتى كه ذيلًا خواهد آمد اشاره به همان طلب روزى و فعاليت‌هاى اقتصادى است.

در جايى ديگر مى‌خوانيم: « «وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِى الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ»؛ (او مى‌داند) به زودى گروهى ديگر از شما براى به دست آوردن فضل الهى و كسب روزى به سفر مى‌روند». [٢]

همچنين مى‌خوانيم: «وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِّتَبْتَغُوا فَضْلًا مِّنْ رَّبِّكُمْ»؛ و نشانه روز را روشنى بخش ساختيم تا (در پرتو آن) فضل پروردگارتان را بطلبيد و براى زندگى به تلاش برخيزيد). [٣]

همچنين در سوره بقره آمده است: « «لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ»؛ گناهى بر شما نيست كه از فضل پروردگارتان (از منافع اقتصادى در ايام حج) طلب كنيد». [٤]

شايان توجه است كه اين آيه در لابلاى آيات مربوط به مسائل حج ذكر شده است. مطابق نقل روايات در زمان جاهليت هنگام مراسم حج، هرگونه معامله و تجارت و كسب و كار، حرام بود. آنان چنين مى‌پنداشتند كه اين اعمال باعث بطلان حج است، پس از ظهور اسلام، مسلمانان منتظر بودند اسلام در اين‌باره نظر بدهد آيه فوق حكم جاهلى را مردود دانست و اعلام كرد هيچ‌گونه منعى براى فعاليت‌هاى اقتصادى در كنار اين عبادت بزرگ نيست. [٥]

اسلام اساساً در كنار فلسفه‌هاى اخلاقى، سياسى و فرهنگى در مناسك حج، به منافع مختلف اشاره كرده كه شامل منافع اقتصادى نيز مى‌شود:

« «وَأَذِّنْ فِى النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ* لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ»؛ مردم را دعوت عمومى به حج كن تا پياده و سواره بر مركب‌هاى لاغر از هر راه دور بيايند تا شاهد منافع گوناگون باشند». [٦]

به تعبير ديگر: در عصر ما، مغزهاى متفكر اقتصادى از سراسر جهان اسلام مى‌توانند با همفكرى و همكارى در اين كنگره عظيم حج، در كنار آن عبادت بسيار عميق اسلامى طرح جامع اقتصادى را براى جوامع اسلامى پى‌ريزى كنند و با مبادلات صحيح تجارى، چنان اقتصاد نيرومندى را به وجود آورند كه به بى‌نيازى جوامع اسلامى از بيگانگان غرب و شرق منتهى گردد.

در احاديث اسلامى فلسفه‌هاى چهارگانه حج به طور مبسوط آمده است. [٧]

البته ناگفته پيداست كه فلسفه اقتصادى در حج،

[١]. جمعه، آيه ١٠.

[٢]. مزمل، آيه ٢٠.

[٣]. إسراء، آيه ١٢. اطلاق واژه «فضل اللَّه» در ارتباط با مال به صورت گسترده در قرآن آمده است. از جمله مى‌توان به آيه ٥٧ سوره توبه، ١٤ سوره نحل، ٦٦ سوره اسراء، ٧٣ سوره قصص، ٢٣ و ٤٦ سوره روم و آيه ١٢ سوره جاثيه اشاره كرد.

[٤]. بقره، آيه ١٩٨.

[٥]. ر. ك: تفسير نمونه، ج ٢، ص ٣٠-/ ٣٢.

[٦]. حج، آيه ٢٧-/ ٢٨.

[٧]. ر. ك: تفسير نمونه، ج ٢، ص ٣٢.