به موجب اين ضرورت، اسلام هم در خطوط اصلى اقتصاد خود به اخلاق توجه كرده‌ [١] و هم شاخ و برگ‌هاى مسائل اقتصادى را با اخلاق آميخته است كه اگر همه اين موارد به درستى رعايت شود، اقتصاد جامعه اسلامى- افزون بر بالندگى و رشد- اقتصادى سالم و پاك خواهد بود؛ مثلًا هنگامى كه اسلام ربا را تحريم مى‌كند، از جمله در فلسفه آن تضعيف مسائل اخلاقى را در جامعه بر مى‌شمرد.

امام على بن موسى الرضا عليه السلام در فلسفه تحريم ربا مى‌فرمايد:

«وعلّة تحريم الرّبا ... لعلّة ذهاب المعروف، ... وتركهم القرض، والقرض صنائع المعروف‌

؛ علّت تحريم ربا براى آن است كه انجام كارهاى خير ميان مردم از بين مى‌رود ... و مردم قرض‌الحسنه را ترك مى‌كنند در حالى كه قرض دادن از كارهاى معروف و پسنديده است». [٢]

در روايت ديگرى امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«إنّما حرّم اللَّه الرّبا كيلا يمتنعوا من صنائع المعروف‌

؛ خداوند ربا را حرام كرد، تا مردم از انجام كارهاى خير و پسنديده (مانند قرض‌الحسنه) خوددارى نورزند». [٣]

اين نكته نيز حائز اهميت است كه در بسيارى از روايات اسلامى تأكيد بر رزق حلال شده است؛ يعنى درآمدى كه با تمام مسائل اخلاقى آميخته است؛ اعم از مسائلى كه رعايت آن واجب و الزامى است و مسائلى كه جنبه استحبابى دارد؛ به عنوان نمونه:

امام كاظم عليه السلام از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل مى‌كند كه فرمود:

«العبادة سبعون جزء، أفضلها جزءاً طلبُ الحلال‌

؛ عبادت هفتاد جزء دارد كه برترين آن طلب حلال است». [٤]

در وسائل‌الشيعة بابى آمده است، تحت عنوان «باب إستحباب الإجمال فى طلب الرّزق، و وجوب الإقتصار على الحلال دون الحرام» كه در آن در ارتباط با همين موضوع روايات متعددى ذكر شده است. [٥]

در روايت ديگرى مى‌خوانيم:

«إن اللَّه يحبّ أن يرى عبده تعباً في طلب الحلال‌

؛ خداوند دوست دارد كه بنده‌اش را در طلب حلال در رنج و تلاش ببيند». [٦]

مراعات اخلاق در مراحل مختلف توليد و توزيع، به همراه رعايت احكام ويژه باب تجارت، به روزى حلال منتهى مى‌شود، هر چند رعايت اخلاق مستحبى در تجارت، الزامى نيست، و عدم رعايت آن حرمتى را در پى ندارد؛ ولى مراعاتش بركات معنوى‌ [٧] و مادّى‌ [٨] به همراه دارد و ترغيب‌

[١]. ر. ك: مقاله «اصول و قواعد راهبردى در اسلام»، در همين كتاب.

[٢]. وسائل الشيعه، ج ١٢، ص ٤٢٥، ح ١١.

[٣]. همان، ص ٤٢٤، ح ٩.

[٤]. بحارالانوار، ج ١٠٠، ص ١٨، ح ٨٠.

[٥]. وسائل الشيعه، ج ١٢، ص ٢٧ (باب ١٢ از ابواب مقدمات التجارة). در كنز العمال (ج ٤، ص ٤) نيز بابى با عنوان «في فضائل الكسب الحلال» آمده و رواياتى در همين ارتباط ذكر شده است.

[٦]. كنز العمال، ج ٤، ص ٤، ح ٩٢٠٠ از على عليه السلام.

[٧]. مثلًا در ارتباط با پذيرش اقاله در روايتى امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس تقاضاى فسخ معامله مسلمانى را بپذيرد، خداوند از لغزش‌هاى او در قيامت در گذرد». (وسائل‌الشيعة، ج ١٢، ص ٢٨٦، ح ٢).

[٨]. به عنوان نمونه در روايتى از على عليه السلام مى‌خوانيم كه «سوگند در معامله بركت را مى‌برد». (ر. ك: بحارالانوار، ج ١٠٠، ص ١٠٢، ح ٤٤).