نظام اقتصادى سرمايه‌دارى بخش مهمّى از حيات آن مرهون نيازهايى است كه برخاسته از شهوات و هواى نفس است. آنان با تحريك اميال و غرايز، انسان‌ها را به سوى نيازهاى كاذب سوق داده و مصرف‌گرايى را دامن مى‌زنند و از اين راه به سود سرشارى دست مى‌يابند.

ميل به تجمل‌گرايى، مصرف‌هاى ناشى از چشم و هم چشمى و اسراف و تبذير، همه از مظاهر نيازهاى برخاسته از هواى نفس است.

اين نوع مصرف از نگاه اسلام امرى مذموم و نكوهيده است كه در بخش‌هاى ديگر اين كتاب مشروحاً به آن پرداخته شده است. [٢]

دو. نيازهاى برخاسته از تبليغات دروغين‌

اقتصاد سرمايه‌دارى، برابرِ اصل سودطلبى بيشتر، به كمك رسانه‌هاى تبليغاتى گسترده و شيوه‌هاى رنگارنگ، مردم را حتى در نيازهاى زندگى و ضروريات، به مصرف بيشتر فرا مى‌خواند.

آنان چنان بر ذهن وانديشه مخاطبان خيمه مى‌زنند كه در پندار آنها نيازهاى كاذبى را مى‌آفرينند كه در واقع نياز نيست.

اسلام با اين شيوه تبليغات به شدت مخالف است، و با كنترل و تعديل خواسته‌ها و نيازهاى مشروع، جلو مصرف‌هاى بى‌رويه را مى‌گيرد، زيرا هر گونه دروغ و ارائه خلاف واقع، در هر مورد از نظر اسلام، ممنوع است و در مورد بحث، نوعى تدليس، محسوب مى‌شود.

٣. كنترل مصرف‌

بديهى است اگر بنا باشد بر اساس فرهنگ اقتصادى سرمايه‌دارى بر طبل مصرف‌گرايى كوبيده شود و از حاكميت مطلق خواسته‌ها و اميالِ انسان سخن به ميان آيد، توليدات يك كشور هم نمى‌تواند پاسخگوى اشتهاى سيرى‌ناپذير حتى يك گروه باشد تا چه رسد به همه افراد جامعه؛ اين جاست كه بايد اهرم‌هايى را براى كنترل و هدايت مصرف تعريف كرد و توازنى ميان مصرف و توليد برقرار ساخت.

شريعت اسلام بيشتر از طريق وضع قوانين شرعى و تعيين مصارف حرام و مكروه، و تقويت ايمان، از درون به كنترل و هدايت مصرف، اهتمام مى‌ورزد.

امروزه بر متوليان امور فرهنگى لازم است كه شيوه صحيح مصرف را بر اساس آموزه‌هاى دينى، به‌گونه‌اى بياموزند كه به شكل فرهنگى عمومى درآيد. آنچه امروز جامعه اسلامى از آن رنج مى‌برد،

[١]. مكارم الاخلاق، ص ٩٨؛ بحارالانوار، ج ٧٦، ص ٣٠٩، ح ٢٣. براى مطالعه بيشتر ر. ك: مبحث «توسعه اقتصادى يكى ديگر از اهداف مهم» در اين كتاب.

[٢]. ر. ك: مبحث «پرهيز از هرگونه اسراف» در همين كتاب.