در واقع خداوند، هم روزى را ميان خلايق تقسيم كرد و هم استعدادها و كارها را تا بدين‌وسيله امور جامعه انتظام يابد و آدميان در يك تعامل متقابل به رفع نيازهاى يكديگر بكوشند.

بى‌ترديد اصل وجود استعدادهاى گوناگون در انسان‌ها، قابل انكار نيست؛ ليكن مسأله اساسى در نحوه بهره‌بردارى از اين ذخائر ارزشمند است. در نگاه دين اگر با برنامه‌ريزى دقيق و مديريت صحيح، نيروهاى انسانى برحسب استعدادهاى خاص خود در جايگاه مناسب و بايسته خويش قرار گيرند، و هر يك بر اساس استحقاق، نه اتفاق به كار گرفته شوند، جامعه به سرعت، مسير رشد و تعالى را خواهد پيمود؛ ولى اگر جز اين باشد بايد منتظر سقوط جامعه باشيم. اميرمؤمنان على عليه السلام يكى از عوامل سقوط دولت‌ها را، بهره‌ورى نابهينه و نابخردانه، از نيروهاى انسانى بر مى‌شمرد به‌گونه‌اى كه مغزهاى علمى و نخبگان كنار زده شود و انسان‌هاى ناتوان و فاسد بر مسندهاى بلند تكيه بزنند:

«يستدلّ على إدبار الدول بأربع ... تقديم الأراذل وتأخير الأفاضل‌». [١]

نكته جالب اينكه تقسيم استعدادها به گونه كامل حساب شده‌اى است كه تمام نيازها را برطرف سازد و هيچ‌يك از نيازهاى جامعه بدون استعدادى كه متولّى آن باشد زمين نماند و راستى اين تقسيم دقيق حيرت‌آور است. به همين دليل هنگامى كه گرايش‌هاى مختلف را به قبول شدگان در دانشگاه پيشنهاد مى‌كنند ملاحظه مى‌كنيم كه هر گروهى از جوانان به سوى گرايش خاصى متمايل مى‌شوند به‌گونه‌اى كه هيچ كلاسى خالى نمى‌ماند (اين بحث را به طور مشروح در جاى ديگرى خواهيم آورد).

ج. سرمايه (نقدينه)

يكى ديگر از مهم‌ترين عوامل توليد، نقدينه‌هايى است كه شايسته تبديل به فرآورده‌هاى مختلف‌اند.

چه بسيار كشورهايى كه از نيروهاى جوان، موقعيت‌هاى جغرافيايى مناسب و معادن و منابع غنى و سرشار برخوردارند؛ ولى به علت نداشتن نقدينه كافى، توان توليد و استفاده از آن منابع طبيعى را ندارند و به همين جهت از كشورهاى عقب مانده، و توسعه نيافته به شمار مى‌آيند.

در اسلام به اين عامل نيز توجه خاصى شده است‌ [٢]، در اين بينش سرمايه‌هاى مالى، قوام فرد و جامعه‌اند [٣]، لذا سرمايه افراد غير رشيد تا زمانى كه به بلوغ فكرى و اقتصادى نرسيده‌اند، به آنان سپرده نمى‌شود [٤]، زيرا سرمايه‌ها وديعه الهى‌اند كه حفظ آنها به همه انسان‌ها سپرده شده است. [٥]

[١]. غررالحكم، ح ٥٤٨٤؛ عيون الحكم والمواعظ، ص ٥٥٠.

[٢]. اين موضوع در عنوان «اهميت اقتصاد و توانمندى مالى از منظراسلام» و در بخش‌هاى ديگر اين كتاب به تفصيل بحث و بررسى شده است.

[٣]. «وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَاماً» (نساء، آيه ٥).

[٤]. «فَإِنْ آنَسْتُمْ مِّنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ» (نساء، آيه ٦).

[٥]. «المال مال اللَّه، جعله ودائع عند خلقه» امام صادق عليه السلام (مستدرك الوسائل، ج ١٣، ص ٥٢، ح ١٤٧٢٠).