و «آزادى در نرخ‌گذارى»، به روشنى به‌دست آمده است، چنان‌كه آزادى در اصل مبادله از بعضى از آيات قرآن كريم نيز استفاده مى‌شود آنجا كه پس از آنكه از روابط و تصرفات باطل اقتصادى نهى مى‌كند تنها راه برون‌رفت از آن را طيب خاطر و رضايت قلبى طرفينِ فعاليت اقتصادى، معرفى مى‌كند چيزى كه پيوسته يا غالباً بدون آزادى در داد و ستد مفهوم ندارد؛ مى‌فرمايد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَاتَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِّنْكُمْ». [١]

*** از آيات متعدّد ديگرى از قرآن سومين شاخه از آزادى اقتصادى؛ يعنى آزادى در تملّك نيز به‌دست مى‌آيد آياتى كه مسئوليتى را به عهده انسان مى‌گذارد كه بدون آزادى در تملّك ثروت‌هاى طبيعى، قابل تحصيل نيست و آن عبارت است از مسئوليت عمران و آبادانى زمين و تسلّط يافتن و حاكميت و مالكيّت بر آن؛ مى‌فرمايد: ما توانمندى و قدرت بر تصرّف و مالكيّت در زمين را براى شما قرار داديم و انواع وسايل زندگى را براى شما فراهم ساختيم ولى شما كمتر شكرگزارى مى‌كنيد: «وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ». [٢]

نيز مى‌فرمايد: خداوند زمين را رام شما قرار داد پس بر شانه‌ها و اطراف آن راه رويد و (با آبادانى و بهره‌ورى از امكانات آن) از روزى خدا بخوريد ...:

«هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِّزْقِهِ‌ ...» [٣] و در آيه سوم مى‌فرمايد: آن خدايى كه زمين را بسترى آماده براى شما قرار داد و براى شما در آن راه‌هايى را پديد آورد ...: «الَّذِى جَعَلَ لَكُمْ الْأَرْضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا ...». [٤]

و در آيه چهارم مى‌فرمايد: ... او شما را از زمين آفريد وآبادانى آن را به شما واگذاشت: «هُوَ أَنشَأَكُمْ مِّنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا». [٥]

روايات اسلامى نيز به نحو عام آحاد انسان‌ها را در بهره‌بردارى از زمين آزاد گذاشته، احيا و تملك آن را حقّى مسلم براى همه دانسته است:

«من احيى ارضاً ميتةً فهى له‌». [٦]

مجموعه آن آيات و اين روايات به خوبى دليل بر آزادى در تملك است كه از شاخه‌هاى ديگر آزادى اقتصادى محسوب مى‌شود.

*** چهارمين شاخه از آزادى اقتصادى، آزادى در انتخاب شغل است؛ اين نوع از آزادى اقتصادى نيز آشكارا از روايات اسلامى به‌دست مى‌آيد؛ رواياتى كه بر تفاوت در توانمندى‌ها و استعدادها تأكيد دارد و اعلان مى‌دارد كه مردم همواره در خير و خوبى به سر مى‌برند تا موقعى كه با يكديگر متفاوتند، پس بر كارگزاران در نظام اقتصادى است كه از اختلاف افراد در استعدادها غفلت نورزند و توجه داشته باشند كه هر استعدادى را در شغل و كار مناسب با خودش به‌

[١]. نساء، آيه ٢٩.

[٢]. اعراف، آيه ١٠.

[٣]. ملك، آيه ١٥.

[٤]. طه، آيه ٥٢.

[٥]. هود، آيه ٦١.

[٦]. من لايحضره الفقيه، ج ٣، ص ٢٤٠، ح ٣٨٧٧.