از مهمترين عوامل فقر در جامعه دينى و اسلامى، تحريف مفاهيم دينى است كه گاه از سوى دوستان و خودى‌ها بر اثر ناآشنايى با مكتب اسلام، و گاه از سوى دشمنان- اعمّ از حكّام، يا فرقه‌ها و مسلك‌هاى معاند نسبت به اسلام- انجام مى‌شود.

تحريف، داراى اقسامى است: يك قسم آن از قبيل تبديل متون مقدس دينى؛ يعنى الفاظ و عبارات كتب دينى يا متن احاديث و گفته‌هاى بزرگان دين است كه به آن تحريف لفظى مى‌گويند. نوع ديگر تحريف كه چه بسا آثار مخرّب آن از تحريف لفظى خطرناك‌تر است تحريف معنوى است كه اتفاقاً يكى از عوامل فقر اجتماعى نيز محسوب مى‌شود.

تحريف معنوى تحريفى است كه در مفاهيم صورت مى‌پذيرد بدين‌گونه كه بدون كم و زياد كردن الفاظ، معنا و مفهوم يك متن دينى دست كارى مى‌شود و به نحو دلخواه، تفسير و توجيه مى‌گردد.

از اين‌گونه تحريف نسبت به تفسير قرآن، با تعبير «تفسير به رأى» ياد مى‌شود و در روايات از آن نكوهش شده است. [٣]

تحريف در مفاهيم دينى گاه در حوزه عقايد اسلامى صورت مى‌گيرد؛ مانند مسئله جبر و اختيار، و گاه در حوزه مفاهيم اخلاقى و اقتصادى؛ مانند مسئله صبر، زهد و قناعت. به اين‌گونه كه تصور مى‌شود مفهوم صبر، تسليم شدن در برابر مشكلات و معناى زهد ترك فعاليت‌هاى اقتصادى و مفهوم قناعت ترك كوشش و تلاش براى زندگى بهتر است در حالى‌كه اين‌گونه افكار هرگز با تعليمات اسلام و تفسيرهايى كه در متون اسلامى براى اين الفاظ شده سازگار نيست.

آنچه حكّام و زمامداران جور را وادار به تحريف دين مى‌كند، اغراض سياسى از قبيل بهره‌كشى از رعيّت، توجيه تحمل ظلم از سوى رعيّت و تضييع حقوق آنان است. همان‌گونه كه زمامداران بنى‌اميه و بنى‌عباس دستيارانى از دانشمندان داشته‌اند كه به عنوان راوى حديث، مفسر قرآن و كارشناس دين، حقايق دين را وارونه مى‌كردند، آيات قرآن و روايات رسول خدا را به‌

[١]. وسائل الشيعه، ج ٦، ص ٣، ابواب ما تجب فيه الزكاة، باب ١، ح ٢.

[٢]. همان، ص ٤، ح ٦.

[٣]. ر. ك: بحارالانوار، ج ٨٩، باب تفسير القرآن بالرأى، ص ١٠٧ به بعد؛ سنن ترمذى، ج ٤، ص ٢٦٨ به بعد.