تفسير اثرى جامع - معرفت، محمد هادى - الصفحة ١٦١ - دانشمندان نامى پس از تابعان

١. ضحاك بن مزاحم هلالى، ابو القاسم و گفته شده: ابو محمد خراسانى: وى تابعان بزرگ را درك كرد و معارف را از آنان، به ويژه از سعيد بن جبير- كه تفسير ابن عباس را از وى گرفت- دريافت كرد. او دست پُرى در تفسير و فهم معانى قرآن داشت. ضحاك دو تفسير كبير و صغير دارد كه هر دو از منابع تفاسير طبرى، طبرسى، ابن كثير و ديگران است. شرح حال وى را در بحث از طريق ششم به تفسير ابن عباس آورده‌ايم.[١] ضحاك در سال ١٠٥ درگذشت، ولى ابن قتيبه گويد: در سال ١٠٢ از دنيا رفته است.

٢. سُدّى كبير، اسماعيل بن عبد الرحمان، ابو محمد قرشى كوفى: وى از دانشمندان بزرگ پس از دوره تابعان شمرده مى‌شود. او از طريق ابو مالك و ابو صالح، از ابن عباس معارف را دريافت كرد؛ نيز از مرّة بن شراحيل هَمْدانى از ابن مسعود و گروهى از صحابه. بزرگانى هم‌چون ثورى و شعبه از او روايت كرده‌اند.

شيخ او را از اصحاب امام سجاد عليه السلام بر شمرده است. هم‌چنين وى از اصحاب امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام شمرده شده است.[٢] شرح حال وى را در بحث از طريق چهارم به تفسير ابن عباس آورده‌ايم.[٣] سدّى در سال ١٢٨ درگذشت.

٣. جابر جُعفى، ابو عبداللَّه بن يزيد بن حارث كوفى: وى عرب اصيل است.

جابر جعفى از عكرمه، عطاء، طاووس و گروهى ديگر روايت كرده است. شعبه، ثورى و ديگران نيز از وى روايت كرده‌اند. شيخ او را از اصحاب امام باقر و صادق عليهما السلام برشمرده است.[٤] پيشوايان وى را به صداقت و پرهيزگارى و امانت توصيف كرده‌اند. او از پيشوايان حديث و تفسير بود و در تفسير، كتاب معروفى دارد. جابر جعفى در سال ١٢٨ از دنيا رفت.

[١] . بنگريد به: التمهيد فى علوم القرآن، ج ٩، ص ٢٤١.

[٢] . بنگريد به: معجم رجال الحديث، ج ٤، ص ٦٣؛ تهذيب التهذيب، ج ١، ص ٢٧٣ و ٢٧٤.

[٣] . بنگريد به: التمهيد فى علوم القرآن، ج ٩، ص ٢٣٦ و ٢٣٧.

[٤] . رجال طوسى، ص ١٧٦. نيز بنگريد به: ميزان الاعتدال، ص ٣٧٩.