تفسير اثرى جامع - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٥٥٨ - تفسير«صراط الذين أنعمت عليهم غير المغضوب عليهم و لاالضالين»

هركه سينه‌اش به كفر، گشاده گردد، خشم خدا بر آنان است و بر ايشان عذابى بزرگ خواهد بود.»

نه كوتاهى و تقصيرى كه موجب گمراهى گردد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ كَفَرُوا بِما جاءَكُمْ مِنَ الْحَقِ‌ ... وَ مَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ»[١]؛ «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، دشمن من و دشمن خودتان را به دوستى بر مگيريد؛ [به گونه‌اى كه‌] با آنان اظهار دوستى كنيد و حال آن‌كه قطعاً به آن حقيقت كه براى شما آمده است، كافرند ... و هر كس از شما چنين كند، همانا از راه درست منحرف گرديده است.»

«وَ مَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ»[٢]؛ «هر كس كفر را با ايمان عوض كند، همانا از راه درست گمراه شده است.»

در روايات، «الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ»[٣] به پيامبران و پيروان دين حنيف و آيين حنيف ابراهيم تفسير شده است. «الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ» نيز در روايات، به يهوديان تفسير شده است كه در دين خود غلوّ كردند و از راه ميانه منحرف گشتند. هم‌چنين در روايات، «الضَّالِّينَ» به مسيحيانى تفسير شده است كه نسبت به خداوند دچار تفريط شدند و گفتند: «ثالث ثلاثه» (او، سومى از سه خداست). «لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ»[٤]؛ «آنها كه گفتند: خداوند، سومين [خدا] از سه [خدا] مى‌باشد، قطعاً كافر شدند.»

قرآن خطاب به عموم اهل كتاب، مى‌فرمايد كه راه ميانه را در پيش گيرند و به چپ و راست منحرف نگردند: «قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا كَثِيراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ»[٥]؛ «بگو:

[١] . ممتحنه( ٦٠) ١.

[٢] . بقره( ٢) ١٠٨.

[٣] . نساء( ٤) ٦٩؛ مريم( ١٩) ٥٨.

[٤] . مائده( ٥) ٧٣.

[٥] . مائده( ٥) ٧٧.