تفسير اثرى جامع - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٥٤٠ - تفسير«مالك يوم الدين»

«مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» گفت: «در آن روز، هيچ كس همراه او، مالك حكمى نيست؛ آن‌گونه كه در دنيا مالك هستند.» نيز درباره‌ «يَوْمِ الدِّينِ» گفت: «روز حساب خلايق كه همان روز قيامت است كه آنان را در برابر اعمالشان، جزا مى‌دهد؛ اگر [عمل‌] نيك باشد، [جزاى‌] نيك و اگر [عمل‌] بد باشد، [جزاى‌] بد؛ مگر كسى كه خدا از او درگذرد.»[١]

[١/ ٥٠٨] هم‌چنين وى از ابن جريج نقل كرده است: «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» يعنى روزى كه مردم با حساب‌رسى، جزا داده مى‌شوند.»[٢]

[١/ ٥٠٩] بغوى از مجاهد نقل كرده است: «دين: حساب.»[٣]

[١/ ٥١٠] ابن جرير و حاكم- در حالى كه روايت را صحيح دانسته است- از ابن مسعود و برخى از صحابه روايت كرده‌اند كه درباره‌ «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» گفته‌اند:

«همان روز حساب است.»[٤]

در مجمع نيز اين سخن از ابن عباس نقل شده است.[٥]

[١/ ٥١١] عبد الرزاق و عبد بن حميد از قتاده نقل كرده‌اند كه درباره‌ «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» گفت: «روزى كه خداوند بندگان را در برابر اعمالشان، جزا مى‌دهد.»[٦]

[١] . طبرى، ج ١، ص ٩٨ و ١٠٢؛ ابن ابى حاتم، ج ١، ص ٢٩؛ الدرّ، ج ١، ص ٣٧؛ ابن كثير، ج ١، ص ٢٧؛ بغوى، ج ١، ص ٧٤، با اين عبارت:« ابن عباس، مقاتل و سدّى گفته‌اند:« مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ»؛ يعنى حكم كننده روز حساب.»

[٢] . طبرى، ج ١، ص ١٠٣.

[٣] . بغوى، ج ١، ص ٧٤؛ التبيان، ج ١، ص ٣٦.

[٤] . طبرى، ج ١، ص ١٠٢؛ حاكم، ج ٢، ص ٢٥٨؛ الدرّ، ج ١، ص ٣٧.

[٥] . مجمع البيان، ج ١، ص ٦٠ و ج ٨، ص ٣٠٠.

[٦] . عبد الرزاق، ج ١، ص ٢٥٦؛ الدرّ، ج ١، ص ٣٧؛ طبرى، ج ١، ص ١٠٣؛ التبيان، ج ١، ص ٣٦، وى اين روايت را از سعيد بن جبير نيز نقل كرده؛ ابو الفتوح، ج ١، ص ٧٨، وى از ضحاك نيز نقل كرده؛ قرطبى، ج ١، ص ١٤٣، در اين مصدر چنين آمده:« دين، جزا بر اعمال و حساب‌رسى در برابر آن است؛ چنان كه ابن عباس، ابن مسعود، ابن جريج، قتاده و ديگران گفته‌اند و از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم روايت شده است.»