تفسير اثرى جامع - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٤٤ - نمونههايى از نقد محتوايى حديث

پروردگارش را خواند و گفت: «رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ»[١]؛ «پروردگارا، اين شهر را ايمن گردان و مرا و فرزندانم را از پرستيدن بتان دور دار.» آن گاه بار ديگر، براى پدر و مادرش طلب آمرزش مى‌كرد: «رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَ لِوالِدَيَّ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ»[٢]؛ «پروردگارا، روزى كه حساب برپا مى‌شود، بر من و پدر و مادرم و بر مؤمنان ببخشاى.»

در اين جا، علامه طباطبايى ديدگاه نهايى خويش را آشكار مى‌سازد و مى‌گويد:

«سياق آيه و قرائن همراه آن بهترين گواه است كه والد ابراهيم- كه در اين جا براى او دعا و طلب آمرزش كرد- فردى غير از آزر مى‌باشد كه در روزگار گذشته، از وى بيزارى جُست»؛ زيرا ابراهيم كسى نبود كه جايگاه آزر را- كه دشمنى‌اش با خدا براى ابراهيم آشكار شده بود- فراموش كند يا خود را به فراموشى زند و دوباره برايش دعا كند. ابراهيم مى‌دانست كه در موضع دشمنانه و سركشى آزر در برابر خداى سبحان، تغييرى ايجاد نشده است.

علامه گويد: «بنابراين آزر ياد شده در آن آيات، والد ابراهيم و پدر حقيقى او نيست و به مجاز، پدر ناميده شده است؛ چنان كه اين روش در قواعد زبان، شايع و نزد ديگر اقوام شناخته شده مى‌باشد.»[٣]

اين دقت سرشار در بررسى اخبار نادرست و منافى با نصّ كتاب و مبانى برآمده از اصول معارف اصيل اسلامى، شايسته توجه است.

استاد شيخ محمد عبده نيز موضع‌گيرى‌هاى آشكارى در برابر اخبار ضعيف و به‌ويژه اسرائيليات دارد. او رسوايى چنين اخبارى را نمايان ساخته و آشكارا، بطلانشان را ثابت كرده و در پرتو نور خرد و هدايت كتاب عزيز، به نقد آنها پرداخته است. در اين جا، نمونه‌اى از آن ياد مى‌شود.

[١] . ابراهيم( ١٤) ٣٥.

[٢] . ابراهيم( ١٤) ٤١.

[٣] . الميزان، ج ٧، ص ١٦٨- ١٧١. نيز براى تفصيل بيشتر بنگريد به: التمهيد فى علوم القرآن، ج ٧، ص ٦٦- ٦٩.