تفسير اثرى جامع - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٤٣ - نمونههايى از نقد محتوايى حديث

به او نيز گاه پدر گفته مى‌شود؛ چنان كه عيسى عليه السلام از ذرّيه ابراهيم از طرف مادر بود.»[١]

استاد علامه طباطبايى در اين جا تحقيقى دقيق دارد و اين ديدگاه را كه آزر، پدر ابراهيم باشد، با ظاهر قرآن در تنافى مى‌داند. افزون بر آن كه اين ديدگاه با اصول اعتقادات‌اسلامى درباره پدران پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم ويكتاپرستى آنان تا آدم عليه السلام منافات دارد.

توضيح، آن كه ابراهيم هنگامى كه از ايمان آوردن آزر نوميد شد، از وى دورى گزيد و به او وعده استغفار داد: «قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا»[٢]؛ « [ابراهيم‌] گفت: درود بر تو باد؛ به زودى از پروردگارم براى تو آمرزش مى‌خواهم؛ زيرا او همواره نسبت به من پرمهر بوده است.»

او به وعده خود نيز وفا كرد: «وَ اغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ»[٣]؛ «بر پدرم ببخشاى كه او از گمراهان بود.» ليك به سرعت از اميد خيرى كه به پدرش داشت، بازگشت و بدين جهت از وى بيزارى جُست: «وَ ما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ»[٤]؛ «طلب آمرزش ابراهيم براى پدرش، تنها به سبب وعده‌اش به او بود، پس هنگامى كه براى او روشن شد كه وى دشمن خداست، از او بيزارى جست. راستى، ابراهيم دل‌سوزى بردبار بود.» اين جريان در آغاز امر و پيش از ترك كردن سرزمين شنعار (كلدان- عراق) و چه بسا در نيمه عمر ابراهيم و در سن ٧٥ سالگى وى بوده است: پس از آن، ابراهيم سرزمين‌ها را در نورديد و سرزمين مقدس را هجرت‌گاه خويش قرار داد و اسماعيل و پس از او، اسحاق به او داده شد. از جمله كارهايى كه او در آخرين مراحل زندگى‌اش انجام داد، ساختن خانه كعبه با كمك پسرش، اسماعيل بود كه چه بسا در آن زمان، فراتر از ١٥٠ سال عمر داشت. در آن هنگام، ابراهيم‌

[١] . التفسير الكبير، ج ١٣، ص ٤٠.

[٢] . مريم( ١٩) ٤٧.

[٣] . شعراء( ٢٦) ٨٦.

[٤] . توبه( ٩) ١١٤.