میگوییم امری حادث شد. باز سؤال میشود که آیا آن امری که حادث شد صفتی برای این وجود است یا عین ذات این وجود است؟ میگوییم عین ذات این وجود است. در وجود، تشکیک محال نیست؛ آن چیزی که ذاتش اشتداد پیدا نمیکند و تشکیک در آن محال است ماهیت است [١].

حق بود مرحوم آخوند مطلب را به این صورت تقریر میکرد که مقصود از ذات چیست؟ ماهیت است یا وجود؟ یا همان اقسام سه گانه را چهار قسم میکرد و در قسم چهارم میگفت امر حادث همان ذات سواد است ولی مقصود ما از ذات سواد ماهیت سواد نیست بلکه وجود سواد است و در این صورت دیگر آن اشکال مرحوم شیخ بر اینکه مقوله موضوع حرکت است وارد نیست و این دلیل آن را رد نمیکند.

البته باید توجه داشت که مسئلهای که در اینجا مطرح است، با مسئله ربط متغیر به ثابت پیوند و ارتباط نزدیکی دارد. اگر کسی [ایراد بر نظریه اول] را رد کند، نظریه مرحوم آخوند متزلزل میشود مگر اینکه از راهی دیگر نظریه اول را رد کنیم که دلیل دیگری این کار را خواهد کرد و این مطلب را توضیح خواهیم داد.

مرحوم آخوند در اینجا همان نقد شیخ بر قسم اول را بیان کرده و رد شده است و حال آنکه آنجا که نظریه سوم را میخواهد رد کند، مطلبی را میگوید که میتوانست همان را در نقد نظریه اول هم بیاورد. البته مطلبی که ما در ردّ بیان مرحوم آخوند- که در واقع حرف دیگران از جمله شیخ است- عرض کردیم عین بیان خود مرحوم آخوند در رد استدلال شیخ در نفی حرکت جوهری است که در چند صفحه بعد میآید و عجیب است که مرحوم آخوند همان بیان را در رد نظریه اول نیاورده است.

شیخ آنجا که میخواهد دلیل بیاورد که چرا حرکت در جوهر ممکن نیست میگوید اگر حرکت بخواهد در جوهر واقع شود، آنوقت متحرک چیست؟ ما غیر جوهر چیز دیگری نداریم که در جوهر حرکت کند. اگر چیز دیگری داشتیم که در.

[١]. سؤال: قائلین به اصالت ماهیت در مورد حرکت در مقوله چه میگویند؟.

استاد: میگویند متحرک جسم است و از نظر آنها اشکالی پیش نمیآید. البته ما بعد میگوییم که بنا بر اصالت ماهیت هیچ حرکتی قابل توجیه نیست ولی تا حدی که قائلین به اصالت ماهیت در اینجا گفتهاند [طبق مبنای خودشان] به آنها ایرادی وارد نیست.