مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٣٨ - یک اشکال مهم

از آن براهین، برهان فصل و وصل است. ما در اینجا نمیخواهیم به تفصیل همه مقدمات آن برهان را ذکر کنیم. خلاصه بیان حکما این است که هر جسمی یک متصل واحد یعنی یک امتداد و کشش واحد است و حکما معتقدند که وحدت اتصالی مساوی با وحدت شخصی است؛ یعنی هر متصل واحد، شخص واحد است.

وقتی متصل واحدی را که شخص واحد است به دو قسم منقسم میکنیم، حس چنین خیال میکند که این دو نیمه عین همان واحد قبلی است، منتها این دو نیمه قبلًا به هم چسبیده بودند و حال از هم جدا هستند و در اینجا هویت چیزی تغییر نکرده است.

فلاسفه مدعی هستند که مطلب از این قرار نیست. وقتی جسمی که متصل واحد است به صورت دو جسم درمیآید، واقعاً هویت در اینجا تغییر کرده است. ایندو که الآن موجودند آن شیء واحد قبلی نیستند که یکی نیمی از آن و دیگری نیم دیگری از آن باشد بلکه مشابه آن هستند. به تعبیر دیگر آن صورت معدوم شده و دو صورت دیگر از نو به وجود آمده است.

یک اشکال مهم

من به اینکه این برهان درست است یا نادرست و بررسی دقیق آن فعلًا کاری ندارم و فقط میخواهم نتیجه گیری در اینجا [یعنی اسفار] را عرض کنم. بر این برهان ایراد بسیار مهمی میتوان وارد کرد.

قدما میگویند با عمل فصل، صورت شیء اول معدوم میشود ولی مادهاش معدوم نمیشود. چنین به نظر میآید که همان یک آب است که به صورت دو آب درآمده است؛ همان یک جسم است که به صورت دو جسم درآمده است. به عقیده قدما اینطور نیست که یک صورت جسمیه به صورت دو صورت جسمیه درآمده باشد، بلکه آن ماده که سابقاً دارای یک صورت جسمیه بود، صورت جسمیهاش معدوم شده و حالا دارای دو صورت جسمیه شده است. بنابراین «هذیت» یا «اوئیت» در اینجا به ماده است نه به صورت؛ امر باقی میان دو حالت، ماده است نه صورت. صورت اول معدوم شد و به جای آن صورت دیگری به وجود آمد ولی ماده همان ماده است. ماده قبلًا دارای صورت واحد بود و حالا دارای دو صورت شده است.

اشکال این است که ماده از خودش تعینی ندارد و تعین آن به صورت است