احتمال دیگری که شیخ میدهد این است که صورت که همان نفس نباتی است قائم به مقداری از ماده است که از ابتدا وجود داشته است و باقی موادی که اضافه میشود زوائدی هستند که متعلق این صورت یا نفس نیستند. مثلًا در مورد نبات بگوییم که هر نباتی یک بذر اولیه دارد که به تدریج رشد میکند و صورتی که محفوظ است، از اول به مقداری از ماده تعلق دارد. بعد اگرچه مواد دیگری به سبب تغذیه پیدا میشود ولی این مواد بیگانه هستند. ماده این صورت همان اولی است و بس. بعد خود شیخ میگوید این احتمال هم صحیح نیست زیرا موادی که وارد میشوند با مواد قبلی تفاوتی ندارند و هر دو بر ابعاد نبات میافزایند. بعد شیخ احتمالات دیگری را مطرح میکند- که بعد، از روی متن میخوانیم- و در آخر هم یک نظر قطعی ارائه نمیدهد.

مرحوم آخوند میگوید پس معلوم میشود حل این مطلب برای شیخ امر غیرمقدوری بوده است ولی به بیانی که ما گفتیم مشکل حل میشود. ما در مورد حرکت جوهری گفتیم که «ماده مع صورةٍ مّا» موضوع است؛ در اینجا هم همین را میگوییم. آنچه که در حرکت کمّی موضوع است و باقی است ماده است با صورةٌ مّا و مقدارٌمّا، که البته فرق صورت و مقدار در اینجا فرقی اعتباری و تحلیلی است. پس با این بیان، اشکال به کلی رفع میشود و این شقی است که شیخ ذکر نکرده است.

برهان فصل و وصل

بعد مرحوم آخوند مطلب دیگری در ذیل بیان خود مختصراً ذکر میکند و در فصل بعد که تحت عنوان «فی توضیح ما ذکرنا فی تحقیق الحرکة الکمیة» خواهد آمد این مطلب را به تفصیل بیان میکند. یک مسئله تقریباً مشکلی در فلسفه مطرح است که توضیح خواهم داد و من یک وقت که اقوال مرحوم آخوند را جمع میکردم از جمله موارد معدودی که به نظرم رسید که در میان کلمات ایشان نوعی تضاد و تناقض دیده میشود، همین جا بود [١].

فلاسفه در باب اثبات هیولای اولی و ماده اولی براهینی اقامه میکنند که یکی.

[١]. [استاد در اواخر همین جلسه متذکر میشوند که ممکن است راهی برای توجیه این تخالف وجود داشته باشد و تفصیل آن به مباحث فصل بعد ارجاع داده شده است.]