المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٠٨٣ - مبحث ابدال

ترجمه و شرح:

فصل‌

بيان نوعى از ابدال‌

مصنّف گويد:

كلمه‌اى كه بروزن « فعلى » است و اسم مى‌باشد از لام الفعلش كه ياء است « واو » را بدل مى‌آورند مانند: تقوى.

شارح گويد:

مراد اينست كه هركلمه‌اى كه بروزن « فعلى » بفتح فاء بوده در حالى كه اسم باشد واو را از لام الفعلش كه « ياء » است بدل مى‌آورند مانند: تقوى.

اصل آن: تقيا بوده زيرا از مادّه « وقيت » مى‌باشد، سپس « ياء » را به « واو » بدل نمودند.

بخلاف كلمه‌اى كه بروزن « فعلى » بوده ولى وصف باشد مانند: صديى (عطشان) چه آنكه ياء آن به « واو » قلب نمى‌گردد.

تبصره‌

سپس شارح گويد:

اينكه مصنّف گفت: غالبا جاء ذاالبدل (بدل آمدن واو از ياء غالبا است نه دائما).

احتراز است از مثل: ريّا بمعناى رائحه و بوى چه آنكه اين كلمه اگر چه بروزن « فعلى » است و اسم نيز مى‌باشد ولى معذلك ياء آن به « واو » تبديل نشده است لازم به تذكّر است كه « ريّا » وصف مؤنّث « ريّان » نيست زيرا وصف مزبور به معناى سيراب بوده در حالى كه كلمه مورد بحث در اينجا به معناى بوى و رائحه مى‌باشد.

مصنّف گويد:

لام الفعل « فعلى » وصفى به عكس مى‌آيد:

شارح گويد:

يعنى در « فعلى » بضمّ فاء كه وصف است حكم بعكس مى‌باشد يعنى بجاى اينكه « واو » را بدل از « ياء » بياوريم، ياء را بدل از « واو » مى‌آوريم مانند: عليا كه در اصل علوا بوده سپس آن را به ياء مبدّل ساختيم.

بخلاف وزن « فعلى » كه اسم برآن آمده باشد همچون: حزوى (اسم مكانى) است چه آنكه واو آن به ياء بدل نمى‌شود.