المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٩٩٦ - مبحث اماله

طرف ياء و فتحه قبل از آن را به جانب كسره.

با توجّه به اين تعريف مى‌گوئيم:

الفى كه بدل از ياء بوده در صورتى كه در طرف واقع شده باشد همچون الف « هُدى » و « هَدى » اماله مى‌شود يعنى فتحه قبل از آنرا به كسره و خودش را به ياء ميل مى‌دهند و نيز الفى كه ياء از آن نيابت كرده يعنى در برخى از تصاريف كلمه « ياء » بجاى آن قرار مى‌گيرد را بايد اماله نمود.

مصنّف مى‌گويد:

الفى كه ياء از آن نيابت كرده در حالى كه با آن حرف زائدى همراه نبوده يا نيابت ياء از آن شاذ نباشد اماله مى‌شود.

شارح مى‌گويد:

منظور اينست كه: همچنين الفى كه ياء در برخى از تصاريف كلمه از آن نيابت مى‌كند بايد اماله شود مشروط بدو شرط:

الف: آنكه نيابت ياء از آن شاذ و نادر نبوده.

ب: با الف مزبور حرف زائدى همراه نباشد.

مانند كلمه « حبلى » يعنى زن باردار.

چه آنكه در برخى از تصاريف اين كلمه يعنى تثنيه و جمع الف به ياء تبديل مى‌شود يعنى در تثنيه‌اش مى‌گوئيم: حبليان.

و در جمعش مى‌گوئيم: حبليات.

و چنانچه ملاحظه مى‌كنيم نه با الف حرف زائدى همراه بوده و نه نيابت و قرار گرفتن ياء بجاى الف شاذ و نادر مى‌باشد.

بخلاف كلمه « قفا » يعنى پشت چه آنكه در برخى از تصاريف اين كلمه اگرچه ياء بجاى الف قرار مى‌گيرد ولى همراهش حرف زائدى مى‌باشد چنانچه در تصغيرش گفته مى‌شود: قفىّ.

و در جمع مكسّرش مى‌گويند: قفىّ.

و همين طورى كه ملاحظه مى‌كنيم با الفى كه به « ياء » تبديل شده « ياء » زائده همراه مى‌باشد و همچنين اگر قلب الف به ياء در لغت شاذ و نادر مى‌باشد الف را نبايد اماله كرد مانند قلب الف « قفا » به ياء هنگام اضافه شدن به ياء در لغت قبيله هذيل كه مى‌گويند: قفىّ (بفتح قاف و فاء و تشديد ياء).